پرسيدم ، گفتند : عبد اللَّه بن عمر ، و از سومين نفر سؤال كردم گفتند : حسن بن على ع است » ( 1 ) ! 5 - منظور از « شاهد » شبها و روزها است ، و « مشهود » بنى آدم است كه به اعمال او گواهى مىدهد ، همان گونه كه در دعاى امام زين العابدين ع در دعاى صباح و مساء مىخوانيم : هذا يوم حادث جديد و هو علينا شاهد عتيد ، ان احسنا ودعنا به حمد ، و ان اسانا فارقنا بذنب : « اين روز تازه اى است كه شاهد آماده بر اعمال ما است ، اگر نيكى كنيم با حمد و سپاس ما را وداع مىگويد ، و اگر بد كنيم با نكوهش و مذمت از ما جدا مىشود » ( 2 ) . 6 - منظور از « شاهد » ملائكه و « مشهود » قرآن است . 7 - منظور از « شاهد » حجر الاسود و « مشهود » حاجيانند كه در كنار آن مىآيند و دست بر آن مىنهند . 8 - « شاهد » خلق است و « مشهود » حق است . 9 - منظور از « شاهد » امت اسلامى است و « مشهود » امتهاى ديگر همانگونه كه در آيه 143 سوره بقره آمده است : لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ « هدف اين است كه شما گواه بر ديگر امتها باشيد » . 10 - « شاهد » پيامبر اسلام ص و « مشهود » ساير انبياء هستند ، به گواهى آيه 41 سوره نساء وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً : « در آن روز ما تو را به عنوان گواه بر آنها ( بر پيامبران ديگر ) مىآوريم » . 11 - يا اينكه « شاهد » پيامبر ص و « مشهود » امير مؤمنان على ع است .

--> ( 1 ) « نور الثقلين » جلد 5 صفحه 543 همين مضمون را « ابو الفتوح رازى » و « طبرسى » در تفسيرهايشان آورده‌اند . ( 2 ) « صحيفه سجاديه » دعاى ششم .