و به سوى او در مشكلات و گرفتاريها و لغزشها باز مىگردم « ( * ( عَلَيْه تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْه أُنِيبُ ) * ) . قابل توجه اينكه جمله « * ( ذلِكُمُ اللَّه رَبِّي ) * » اشاره به ربوبيت مطلقه خداوند يعنى مالكيت توام با تدبير مىكند ، و مىدانيم ربوبيت داراى دو شاخه است : شاخه تكوينى كه به اداره نظام آفرينش باز مىگردد ، و شاخه تشريعى كه بيانگر احكام و وضع قوانين و ارشاد مردم وسيله سفيران الهى است . و بر اين اساس به دنبال آن ، دو مساله « توكل » و « انابه » مطرح شده است ، كه اولى واگذارى امور خويش در نظام تكوين به خدا است و دومى باز گشت ، در امور تشريعى به او است ( دقت كنيد ) ( 1 ) . آيه بعد مىتواند دليل پنجمى بر ولايت مطلقه پروردگار باشد ، يا دليلى بر مقام ربوبيت و شايستگى او براى توكل و انابه ، مىفرمايد : « او است كه آسمانها و زمين را به وجود آورده است » ( * ( فاطِرُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * ) . « فاطر » از ماده « فطر » ( بر وزن سطر ) در اصل به معنى شكافتن چيزى است ، در مقابل « قط » كه به قول بعضى به معنى قطع عرضى است ، گويى به هنگام آفرينش موجودات پرده تاريك عدم شكافته مىشود ، و هستيها از آن بيرون مىآيند به همين مناسبت هنگامى كه غلاف خوشه خرما شكافته مىشود و خوشه از آن سر بر مىآورد به آن « فطر » ( بر وزن شتر ) مىگويند ( 2 ) . البته منظور از آسمانها و زمين در اينجا تمام آسمانها و زمين و موجوداتى است كه در آنها و ميان آنها وجود دارد ، چرا كه خالقيت خداوند شامل همه

--> ( 1 ) الميزان جلد 18 صفحه 23 . ( 2 ) در باره معنى فطر بحث جالبى در جلد 5 ص 171 داشتيم كه نياز به تكرار آن نمىبينيم .