را در درجه اول متوجه خود او مىداند . لذا در حديثى از امام على بن موسى الرضا ع مىخوانيم كه يكى از يارانش سؤال كرد : هل يجبر اللَّه عباده على المعاصى : « آيا خداوند بندگان را بر گناه مجبور مىكند » ؟ فقال : لا ، بل يخيرهم و يمهلهم حتى يتوبوا . فرمود : « نه بلكه آنها را آزاد مىگذارد و مهلت مىدهد تا از گناه خويش توبه كنند » . مجددا سؤال مىكند : هل كلف عباده ما لا يطيقون ؟ « آيا بندگان خود را تكليف ما لا يطاق مىكند » ؟ امام ع فرمود : كيف يفعل ذلك و هو يقول : « * ( وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ ) * » : « چگونه چنين كارى را مىكند در حالى كه خودش فرموده : پروردگار تو به بندگان ظلم و ستم روا نمىدارد » ؟ سپس امام ع افزود : پدرم موسى بن جعفر ع از پدرش جعفر بن محمد ع چنين نقل فرمود : من زعم ان اللَّه يجبر عباده على المعاصى او يكلفهم ما لا يطيقون فلا تاكلوا ذبيحته ، و لا تقبلوا شهادته ، و لا تصلوا ورائه ، و لا تعطوه من الزكاة شيئا : « كسى كه گمان كند خداوند بندگان را مجبور بر گناه مىكند ، يا تكليف ما لا يطاق مىنمايد ، از گوشت حيوانى كه او ذبح مىكند نخوريد ، شهادتش را نپذيريد ، پشت سرش نماز نخوانيد و از زكات نيز چيزى به او ندهيد » ! ( خلاصه احكام اسلام را بر او جارى نكنيد ) ( 1 ) . حديث فوق ضمنا اشاره اى است به اين نكته ظريف كه مكتب جبر سر از « تكليف به ما لا يطاق » در مىآورد ، چرا كه اگر انسان از يك سو مجبور به گناه

--> ( 1 ) عيون اخبار الرضا ، مطابق نقل نور الثقلين جلد 4 صفحه 555 .