« زمانى كه به آن مىرسند گوشها و چشمها و پوستهاى تنشان به اعمال آنها گواهى مىدهد » ! ( * ( حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ ) * ) ( 1 ) . چه شاهدان عجيبى ؟ كه عضو پيكر خود انسانند ، و شهادتشان به هيچوجه قابل انكار نيست ، چرا كه در همه صحنه‌ها حاضر و ناظر بوده ، و به فرمان الهى به سخن آمده‌اند ! آيا شهادت اعضا از اين طريق است كه خدا درك و شعور و قدرت سخن در آنها مىآفريند ؟ يا همانند درختى است كه خدا در ميان آن براى موسى ايجاد صوت كرد ؟ و يا آثار گناهان كه در طول عمر در آنها نقش بسته در آنجا كه « يوم البروز » و روز آشكار شدن اسرار نهانى برملا مىشود ؟ در تعبيرات معمولى نيز گاهى از اين گونه آثار تعبير به نطق يا اخبار مىشود ، و مىگوئيم « رنگ رخساره خبر مىدهد از سر درون » ! همه اين تفسيرها قابل قبول است ، و در لابلاى سخنان مفسران كم و بيش آمده . البته هيچ مانعى ندارد كه خداوند درك و شعورى در آنها ايجاد كند و از روى علم و آگاهى در آن محضر بزرگ شهادت دهند ، شايد ظاهر آيات در به دو نظر نيز همين باشد ، در مورد تسبيح و حمد و سجده ذرات جهان در پيشگاه خدا نيز جمعى را عقيده همين است .

--> ( 1 ) « ما » در جمله « * ( إِذا ما جاؤُها ) * » ماء زائده است ، و براى تاكيد مىآيد .