و چون مساله محاسبه و جزا بدون علم و آگاهى از اسرار نهان امكان پذير نيست ، آيه را با اين جمله پايان مىدهد : « او به آنچه در سينه‌ها نهفته ، و بر آن حاكم است آگاه است » ( * ( إِنَّه عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ ) * ) . و به اين ترتيب مجموعه اى از فلسفه « تكليف » و خصوصيات آن ، و همچنين « مسئوليت انسانها » و مساله « جزا و پاداش و كيفر » را در جمله هايى كوتاه و منسجم بيان مىدارد . ضمنا اين آيه پاسخ دندانشكنى است به طرفداران مكتب جبر كه متاسفانه در ميان فرق اسلامى كم نبوده‌اند ، چرا كه با صراحت مىگويد : او هرگز راضى به كفران كردن بندگانش نيست ، و اين خود دليل روشنى است بر اينكه هرگز اراده كفر در مورد كافران نيز نكرده ( آن چنان كه پيروان مكتب جبر مىگويند ) زيرا هنگامى كه راضى به چيزى نباشد حتما اراده آن را نخواهد كرد ، مگر ممكن است اراده او از رضاى او جدا باشد ؟ و عجب از متعصبانى است كه براى پرده پوشى بر اين عبارت روشن خواسته‌اند كلمه « عباد » را محصور در مؤمنان يا معصومان كنند ، در حالى كه اين كلمه مطلق است و به وضوح همه بندگان را شامل مىشود ، آرى خداوند كفر و كفران را براى هيچيك از بندگانش نمىپسندد ، همانگونه كه شكر را براى همه آنها بدون استثنا مىپسندد ( 1 ) . اين نكته نيز قابل توجه است كه اصل مسئوليت هر كس در برابر اعمال خويش از اصول منطقى و مسلم در همه اديان آسمانى است ( 2 ) .

--> ( 1 ) در باره « شكر » و اهميت و فلسفه و مفهوم واقعى و ابعاد آن در جلد دهم صفحه 278 به بعد - ذيل آيه 5 سوره ابراهيم - مشروحا بحث كرده‌ايم . ( 2 ) در اين باره در جلد 12 صفحه 56 ( ذيل آيه 15 سوره اسراء ) بحث شده است .