وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ « ( فاطر - 34 ) . اين حمد نه تنها از زبان انسانها و فرشتگان است كه از تمام ذرات جهان هستى نيز زمزمه حمد و تسبيح او به گوش هوش مىرسد ، هيچ موجودى نيست جز اينكه حمد و تسبيح او مىگويد . آيه بعد به شرح گوشه اى از علم بى پايان پروردگار به تناسب توصيف خداوند به « حكيم » و « خبير » در آيه گذشته پرداخته ، چنين مىگويد : آنچه را در زمين فرو مىرود و آنچه را از آن خارج مىشود مىداند « ( * ( يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الأَرْضِ وَما يَخْرُجُ مِنْها ) * ) . آرى او از تمام قطرات باران و امواج سيلاب كه در اعماق زمين فرو مىروند و به طبقه نفوذ ناپذير مىرسند و در آنجا متمركز و براى انسانها ذخيره مىشوند آگاه است . او از دانه‌هاى گياهان كه با كمك باد يا حشرات در پهنه زمين پراكنده مىشوند و در زمين فرو مىروند و روزى به درخت سر سبز يا گناه پر طراوتى تبديل مىگردند با خبر است . از ريشه‌هاى درختان به هنگامى كه در جستجوى آب و غذا به اعماق زمين پيشروى مىكنند . از امواج الكتريسته ، از گازهاى مختلف و ذرات هوا كه به داخل زمين نفوذ مىكنند ، از جاندارانى كه در زمين فرو مىروند و به آن حيات مىبخشند ، و نيز از گنجها و دفينه‌ها و اجساد مردگان اعم از انسانها و غير انسانها كه در اين زمين گسترده دفن مىشوند ، آرى از همه اينها با خبر است . همچنين از گياهانى كه از زمين خارج مىشوند ، از انسانها كه از آن بر خاسته‌اند ، از چشمه هايى كه از آن مىجوشد ، از گازهايى كه از آن برمىخيزد ،