آباد آنها بر جاى مانده در برابر چشم آنها قرار دارد ، آيا اين مقدار كافى براى درس عبرت نيست ؟ ! در اينكه ضمير جمع در « ا لم يروا » ( آيا نديدند ) به چه كسى بر مىگردد ؟ مفسران احتمالاتى داده‌اند : نخست اينكه به « اصحاب القريه » كه در آيات گذشته سخن از آنها در ميان بود باز مىگردد ، و ديگر اينكه منظور « اهل مكه » است كه اين آيات براى هشدار آنها نازل شده است . ولى توجه به آيه گذشته ( * ( يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ ) * . . . ) نشان مىدهد كه منظور همه انسانهاست ، چرا كه « عباد » در آيه مزبور تمام انسانها را در طول تاريخ فرا مىگيرد كه به هنگام آمدن فرستادگان الهى به تكذيب و استهزا برخاستند و در هر حال دعوتى است از همه مردم جهان كه تاريخ پيشينيان را دقيقا مطالعه كنند و آثار باقيمانده آنها را بنگرند ، و دل عبرت بين را از ديده بيرون فرستند تا خوب نظر كند ، و ايوان قصرهاى ويران شده گردنكشان را آئينه عبرت بداند . در پايان آيه مىافزايد : « آنها هرگز به سوى ايشان باز گشت نمىكنند » ( * ( أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ ) * ) ( 1 ) . يعنى مصيبت بزرگ اينجاست كه امكان بازگشت به دنيا و جبران گناهان و بدبختيهاى گذشته را ندارند ، چنان پلها در پشت سر آنان ويران گشته كه بازگشتشان هرگز ممكن نيست ! اين تفسير درست همانند سخنى است كه على ع در باره عبرت گرفتن از مردگان در يكى از خطب نهج البلاغه فرموده است : لا عن قبيح يستطيعون انتقالا و لا فى حسن يستطيعون ازديادا : « نه امكان اين است كه از قبائح

--> ( 1 ) اين جمله بدل از « كم اهلكنا » است و در تقدير چنين است « ا لم يروا انهم اليهم لا يرجعون » بعضى نيز احتمال داده‌اند كه جمله حاليه باشد ( حال براى هلاك شوندگان ) .