اعمال خود انتقال يابند ، و نه قدرت دارند كه بر حسنات خويش بيفزايند « ( چرا كه راه بازگشت بسته شده و جبران امكان پذير نيست ( نهج البلاغه خطبه 188 ) . در آيه بعد مىافزايد : « همه آنها بدون استثنا در روز قيامت نزد ما حاضر مىشوند » ( * ( وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ ) * ) ( 1 ) . يعنى اينطور نيست كه اگر هلاك شدند و نتوانستند به اين جهان باز گردند مساله تمام است ، نه مرگ در حقيقت آغاز كار است نه پايان ، به زودى همگى در عرصه محشر براى حساب گردآورى مىشوند ، و بعد از آن مجازات دردناك الهى ، مجازاتى مستمر و پىگير در انتظار آنهاست . آيا با اين حال جاى اين نيست كه از وضع آنها عبرت گيرند و خود را به سرنوشت آنان مبتلا نسازند و تا فرصتى باقى مانده از اين گرداب هولناك كنار آيند ؟ آرى اگر مرگ پايان همه چيز بود امكان داشت كه بگويند آغاز راحتى ماست ، ولى افسوس كه چنين نيست و به گفته شاعر : و لو انا اذا متنا تركنا لكان الموت راحة كل حى و لكنا اذا متنا بعثنا و نسأل بعده عن كل شىء ! اگر به هنگامى كه مىمرديم ما را به حال خود وا مىگذاردند ، مرگ براى

--> ( 1 ) معروف در ميان مفسران در تركيب اين آيه چنين است كه « ان » نافيه است ( و بعضى گفته‌اند مخففه است و به همين دليل ما بعد خود را نصب نمىدهد ) و « لما » به معنى « الا » است ، زيرا آمدن « لما » به معنى « الا » صريحا در كلمات ادباى عرب آمده است ، بنا بر اين مخالفت كسايى مشكلى ايجاد نمىكند ، و « جميع » به معنى « مجموع » خبر « كل » مىباشد ( تنوين كل بدل از مضاف اليه محذوف است و در اصل « كلهم » بوده ) و « محضرون » يا خبر بعد از خبر است ، و يا صفت براى « جميع » است ، بنا بر اين معنى جمله چنين مىشود : و ما كلهم الا مجموعون يوم القيامه محضرون لدينا .