ضمنا پاسخ اين سؤال كه چرا سخنى از سد در طرف راست و چپ به ميان نيامده ؟ نيز روشن شد ، زيرا رفتن به راست و چپ هرگز انسان را به مقصد نمىرساند بايد راهى به پيش بگشايد . بعلاوه معمولا سد را در جايى ايجاد مىكنند كه طرف راست و چپ آن بسته است تنها گذرگاهى ميان آن دو قرار دارد كه با ايجاد سد آن گذرگاه نيز بسته مىشود ، و عملا انسان در محاصره قرار مىگيرد . 3 - محروميت از سير آفاقى و انفسى براى شناخت خداوند معمولا دو راه براى مطالعه وجود دارد مطالعه در نشانه‌هاى خدا كه در جسم و جان انسان است ، و آن را « آيات انفسى » مىنامند و مطالعه در آياتى كه در بيرون وجود او در زمين و آسمان و ثوابت و سيارات و كوه و دريا وجود دارد ، و آن را « آيات آفاقى » مىگويند كه قرآن مجيد در آيه 53 سوره فصلت به آن اشاره كرده ، مىفرمايد سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّه الْحَقُّ « به زودى آيات خود را در » آفاق « و » انفس « به آنها نشان مىدهيم تا براى آنها ثابت شود كه خداوند حق است » . هنگامى كه قدرت شناخت انسان از كار مىافتد هم طريق مشاهده آيات انفسى بر او بسته مىشود ، و هم مشاهده آيات آفاقى . در آيات فوق جمله * ( إِنَّا جَعَلْنا فِي أَعْناقِهِمْ أَغْلالًا فَهِيَ إِلَى الأَذْقانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ ) * اشاره به معنى اول است ، زيرا غلها چنان سر آنها را به بالا نگاه مىدارد كه حتى قدرت ديدن خويشتن را ندارند ، و سدهاى پيش و پس چنان چشم آنها را از مشاهده اطراف خود باز مىدارد كه هر چه نگاه مىكنند جز ديوار سد چيزى را نمىبينند و از مشاهده آيات آفاقى محروم مىشوند .