و اينكه در روايات اسلامى و همچنين در آيات قرآن تاكيد شده كه اگر لغزشى براى انسان پيدا شد و گناهى از او سر زد فورا توبه كند و به سوى خدا باز گردد ، و از « تسويف » و « تاخير » و « اصرار » و « تكرار » بپرهيزد براى اين است كه به اين مرحله نرسد ، زنگارها را بشويد ، موانع كوچك را قبل از تبديل شدن به يك سد بزرگ ويران كند ، و راه پيشرفت و حركت را باز نگهدارد و گرد و غبار را از مقابل ديدگان خود فرو بنشاند « تا نظر تواند كرد » . 2 - سدهايى از پيش و پس ! اين سؤال براى بعضى از مفسران مطرح شده است كه مانع اصلى براى ادامه حركت سدهاى پيش رو است ، سد پشت سر چه معنى دارد ؟ بعضى پاسخ گفته‌اند : انسان داراى دو گونه هدايت است ، هدايت نظرى و استدلالى ، و هدايت فطرى و وجدانى ، سد پيش رو اشاره به اين است كه او از هدايت نظرى محروم مىگردد ، مىخواهد به عقب باز گردد و به هدايت فطرى نظر بيفكند ، سد و مانع پشت سر ، او را از بازگشت به فطرت باز مىدارد ( 1 ) . بعضى ديگر گفته‌اند سد پيش رو اشاره به موانعى است كه او را از وصول به آخرت و سعادت جاويدان باز مىدارد ، و سد پشت سر چيزى است كه او را حتى از رسيدن به سعادت و آرامش در دنيا مانع مىشود ( 2 ) . اين احتمال نيز در تفسير آيه وجود دارد كه انسان هنگامى كه در طريق به سوى مقصد به مانعى برخورد كند به عقب بر مىگردد ، تا راه ديگرى به سوى مقصد پيدا كند ، اما وقتى در دو طرف سدى ايجاد شده است از پيدا كردن راه به سوى مقصد به هر حال محروم مىشود .

--> ( 1 ) « تفسير كبير فخر رازى » ذيل آيات مورد بحث . ( 2 ) « تفسير قرطبى » ذيل آيات مورد بحث .