كه انجام داده‌اند مجازات كند ( و هيچ مهلتى براى اصلاح و تجديد نظر و خودسازى به آنان ندهد ) جنبنده اى را بر پشت زمين باقى نخواهد گذاشت « ( * ( وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّه النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ ) * ) . آن چنان مجازاتهاى پى در پى نازل مىشود و صاعقه‌ها و زلزله‌ها و طوفانها گنهكاران ظالم را در هم مىكوبد كه زمين جاى زندگى براى كسى نخواهد بود . « ولى خداوند به لطف و كرمش آنها را تا زمان معينى به تاخير مىاندازد ، و به آنها فرصت براى توبه و اصلاح مىدهد » ( * ( وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ) * ) . اما اين حلم و فرصت الهى حسابى دارد ، تا زمانى است كه اجل آنها فرا نرسيده باشد ، « اما هنگامى كه اجل آنها فرا رسد هر كس را به مقتضاى عملش جزا مىدهد چرا كه خداوند نسبت به بندگانش بصير و بيناست » هم اعمال آنها را مىبيند و هم از نيات آنها با خبر است ( * ( فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّه كانَ بِعِبادِه بَصِيراً ) * ) ( 1 ) . در اينجا دو سؤال مطرح مىشود كه پاسخ آن از آنچه گفتيم روشن مىشود : نخست اينكه اين حكم عام ( اگر خداوند مردم را به اعمالشان مجازات كند كسى را بر صفحه زمين باقى نخواهد گذاشت ) شامل انبيا و اوليا و صالحان نيز مىشود ؟ !

--> ( 1 ) جمله * ( فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ ) * شرط است و جزاى آن در تقدير مىباشد در واقع چنين بوده است : فاذا جاء اجلهم يجازى كل احد بما عمل ، بنا بر اين جمله فان اللَّه از قبيل علت جزاء است كه جانشين معلول محذوف شده است . اين احتمال نيز وجود دارد كه جزاء * ( لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ ) * باشد كه در آيات ديگر قرآن مانند آيه 61 سوره نحل آمده ، بنا بر اين جمله * ( فَإِنَّ اللَّه كانَ بِعِبادِه بَصِيراً ) * اشاره به اين است كه همه را مىشناسد ، و مىداند اجل كدامين فرا رسيده است تا او را با قدرت خود بگيرد .