18 - ( پسرم ! ) با بى اعتنايى از مردم روى مگردان ، و مغرورانه بر زمين راه مرو كه خداوند هيچ متكبر مغرورى را دوست ندارد . 19 - ( پسرم ! ) در راه رفتن اعتدال را رعايت كن ، از صداى خود بكاه ( و هرگز فرياد مزن ) كه زشتترين صداها صداى خران است . تفسير : همچون كوه بايست و با مردم خوشرفتارى كن ! نخستين اندرز لقمان پيرامون مساله توحيد و مبارزه با شرك بود ، دومين اندرز او در باره حساب اعمال و معاد است كه حلقه « مبدء » و « معاد » را تكميل مىكند . مىگويد : « پسرم ! اگر اعمال نيك و بد ، حتى به اندازه سنگينى خردلى باشد ، در درون صخره اى يا در گوشه اى از آسمان يا درون زمين جاى گيرد ، خدا آن را در دادگاه قيامت حاضر مىكند ، و حساب آن را مىرسد چرا كه خداوند دقيق و آگاه است » ( * ( يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّه إِنَّ اللَّه لَطِيفٌ خَبِيرٌ ) * ) . « خردل » گياهى است كه داراى دانه‌هاى سياه بسيار كوچكى است كه در كوچكى و حقارت ضرب المثل مىباشد . اشاره به اينكه اعمال نيك و بد هر قدر كوچك و كم ارزش ، و هر قدر مخفى و پنهان باشد ، همانند خردلى كه در درون سنگى در اعماق زمين ، يا در گوشه اى از آسمانها مخفى باشد ، خداوند لطيف و خبير كه از تمام موجودات كوچك و بزرگ و صغير و كبير در سراسر عالم هستى آگاه است آن را براى حساب ، و پاداش و كيفر حاضر مىكند ، و چيزى در اين دستگاه گم نمىشود ! ضمير در « انها » به « حسنات و سيئات و اعمال نيك و بد » باز مىگردد ( 1 ) .

--> ( 1 ) بعضى احتمال داده‌اند كه ضمير فوق ضمير شان و قصه باشد ، و يا به مفهوم شرك باز گردد و هر دو احتمال بعيد است .