* ( وَالأَفْئِدَةَ ) * ) . « اما كمتر شكر نعمتهاى او را بجا مىآوريد » ( * ( قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ ) * ) . « سواه » از ماده « تسويه » به معنى تكميل كردن است ، و اين اشاره به مجموع مراحلى است كه انسان از هنگامى كه به صورت نطفه است تا مرحله اى كه تمام اعضاى بدن او آشكار مىگردد طى مىكند و همچنين مراحلى را كه آدم بعد از آفرينش از خاك تا به هنگام نفخ روح پيمود ( 1 ) . تعبير به « نفخ » ( دميدن ) كنايه اى است براى حلول روح در بدن آدمى گويى تشبيه به هوا و تنفس شده است ، هر چند نه اين است و نه آن . و اگر گفته شود نطفه انسان از آغاز كه در رحم قرار مىگيرد و قبل از آن يك موجود زنده است بنا بر اين نفخ روح چه معنى دارد ؟ در پاسخ مىگوئيم در آغاز كه نطفه منعقد مىشود تنها داراى يك نوع « حيات نباتى » است ، يعنى فقط تغذيه و رشد و نمو دارد ، ولى از حس و حركت كه نشانه « حيات حيوانى » است و همچنين قوه ادراكات كه نشانه « حيات انسانى » است در آن خبرى نيست . اما تكامل نطفه در رحم به مرحله اى مىرسد كه شروع به حركت مىكند و تدريجا قواى ديگر انسانى در آن زنده مىشود ، و اين همان مرحله اى است كه قرآن از آن تعبير به نفخ روح مىكند . اضافه « روح » به « خدا » به اصطلاح « اضافه تشريفى » است ، يعنى

--> ( 1 ) قابل توجه اينكه بعضى اين آيه را تنها اشاره اى به مراحل تكامل جنينى مىدانند و بعضى احتمال داده‌اند تنها به مراحل تكامل آدم بعد از خلقت از خاك ناظر باشد ( زيرا در آيات ديگر قرآن عين اين تعبيرات در مورد خلقت آدم آمده است ) ولى هيچ مانعى ندارد كه به هر دو باز گردد چون هم آفرينش آدم از خاك و هم نسل او از آب نطفه ، اين مراحل را طى كرده و مىكنند .