يك روح گرانقدر و پر شرافت كه سزاوار است روح خدا ناميده شود در انسان دميده شد ، و بيانگر اين واقعيت است كه انسان گر چه از نظر « بعد مادى » از « خاك تيره » و يا « آب بى مقدارى » است ، ولى از نظر « بعد معنوى و روحانى » حامل « روح الهى » است . يك سوى وجود او به خاك منتهى مىشود ، و سوى ديگرش به عرش پروردگار و « طرفه معجونى » است « كز فرشته سرشته و ز حيوان » ! و به خاطر داشتن همين دو بعد ، قوس صعودى و نزولى و تكامل و انحطاط او فوق العاده وسيع است ( 1 ) . قرآن در آخرين مرحله كه پنجمين مرحله آفرينش انسان محسوب مىشود اشاره به نعمتهاى گوش و چشم و قلب كرده است ، البته منظور در اينجا خلقت اين اعضاء نيست چرا كه اين خلقت قبل از نفخ روح صورت مىگيرد ، بلكه منظور حس شنوايى و بينايى و درك و خرد است . و اگر از ميان تمام حواس « ظاهر » و « باطن » تنها روى اين سه تكيه كرده ، به خاطر اين است كه مهمترين حس ظاهرى انسان كه رابطه نيرومندى ميان او و جهان خارج بر قرار مىكند ، گوش و چشم است ، گوش اصوات را درك مىكند و مخصوصا تعليم و تربيت وسيله آن انجام مىگيرد ، و چشم وسيله ديدن جهان خارج و صحنه‌هاى مختلف اين عالم است . نيروى عقل و خرد نيز مهمترين حس باطنى انسان و يا به تعبير ديگر حكمران وجود بشر است . جالب اينكه « افئدة » جمع « فؤاد » به معنى قلب است ، ولى مفهومى ظريفتر از آن دارد اين كلمه معمولا در جايى گفته مىشود كه « افروختگى » و « پختگى » در آن باشد ! .

--> ( 1 ) در اين زمينه در جلد 11 تفسير نمونه صفحه 78 ( ذيل آيه 29 سوره حجر ) نيز بحث كرده‌ايم .