و درست همين معنى در جهان بزرگ با مخلوقات بسيار متنوع ، مخصوصا در جهان موجودات زنده با آن سازمانهاى بسيار متفاوت ، حاكم است . خلاصه : دهنده اى كه به گل نكهت و به گل جان داد به هر كه آنچه سزا ديد حكمتش آن داد ! آرى او است كه انواع عطرهاى دلانگيز را به گلهاى گوناگون مىبخشد و او است كه به خاك و گل روح و جان مىدهد و از آن انسانى آزاده و با هوش مىسازد و نيز از همين خاك تيره گاه انواع گلها ، گاه انسان ، و گاه انواع موجودات ديگر مىآفريند ، و حتى خود خاك نيز در حد خود آنچه را بايد داشته باشد دارا است . نظير اين سخن همان است كه در آيه 50 سوره طه از قول موسى و هارون مىخوانيم : رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى : « پروردگار ما همان كس است كه به هر موجودى آنچه را لازمه آفرينش او بود داد ، و سپس او را در تمام مراحل وجود رهبرى كرد » . در اينجا سؤالى در مورد آفرينش شرور و آفات و چگونگى سازش آن با « نظام احسن جهان » مطرح مىشود كه در بحث نكات به خواست خدا مورد بررسى قرار خواهيم داد . قرآن سپس با ذكر اين مقدمه « آفاقى » وارد بحث « انفسى » مىشود و همانگونه كه در بحث آيات آفاقى از چند شاخه توحيد سخن گفت در اينجا از چند موهبت بزرگ در مورد انسانها سخن مىگويد . نخست مىفرمايد : « خداوند آغاز آفرينش انسان را از گل قرار داد » ( * ( وَبَدَأَ خَلْقَ الإِنْسانِ مِنْ طِينٍ ) * ) . تا هم عظمت و قدرت خود را نشان دهد كه آن چنان مخلوق برجسته اى را از چنين موجود ساده و كم ارزشى آفريده و آن « دلآويز » نقش را از « ماء و طينى »