و اين در قرآن امثال و نظائر فراوان دارد . اما بعضى گفته‌اند اين خطاب در مرحله رؤيت و مشاهده مخصوص پيامبر ص است ، چرا كه خداوند درك و ديدى به او داده بود كه تسبيح و حمد همه موجودات اين عالم را مشاهده مىكرد ، و همچنين بندگان خاص خدا كه پيرو مكتب اويند به مقام شهود عينى مىرسند ، ولى در مورد عموم مردم جنبه شهود عقلى و علمى دارد نه شهود عينى ( 1 ) . 2 - تسبيح عمومى موجودات عالم آيات مختلف قرآن سخن از چهار عبادت در مورد همه موجودات اين جهان بزرگ مىگويد : تسبيح ، حمد ، سجده و نماز ، در آيه مورد بحث سخن از « نماز » و « تسبيح » بود . و در آيه 15 سوره رعد سخن از « سجود » عمومى است وَلِلَّه يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ . و در آيه 44 سوره اسراء سخن از « تسبيح » و « حمد » تمامى موجودات عالم هستى است وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه . درباره حقيقت « حمد » و « تسبيح » عمومى موجودات جهان ، و تفسيرهاى گوناگونى كه در اين زمينه گفته شده است در ذيل آيه 44 سوره اسراء مشروحا بحث كرده‌ايم كه فشرده آن را در اينجا مىآوريم : در اينجا دو تفسير قابل توجه وجود دارد : 1 - تمامى ذرات اين عالم اعم از آنچه آن را عاقل مىشماريم يا بى جان يا غير عاقل همه داراى نوعى درك و شعورند ، و در عالم خود تسبيح و حمد خدا مىگويند ، هر چند ما قادر به درك آن نيستيم ، شواهدى از آيات قرآن نيز براى

--> ( 1 ) تفسير صافى ذيل آيه مورد بحث .