« اگر خدا مىخواست همه شما را امت واحدى قرار مىداد » ( * ( وَلَوْ شاءَ اللَّه لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً ) * ) . « امت واحدة » از نظر ايمان و قبول حق ، اما در شكل اجباريش ، ولى بديهى است اين پذيرش حق نه گامى به سوى تكامل است نه دليلى بر افتخار پذيرنده آن ، لذا سنت خدا اين است كه همگان را آزاد بگذارد ، تا با اختيار خود ، راه حق را بپويند . ولى اين آزادى به آن معنى نيست كه از ناحيه خدا ، هيچگونه كمكى به پويندگان اين راه نمىشود ، بلكه آنها كه قدم در راه حق مىگذارند و مجاهده مىكنند ، توفيق خداوند شامل حالشان مىشود ، و در پرتو هدايت او به سر منزل مقصود مىرسند ، و آنها كه در راه باطل گام مىگذارند از اين موهبت محروم مىگردند و بر گمراهيشان افزوده مىشود . لذا بلافاصله مىگويد « لكن خدا هر كس را بخواهد گمراه مىكند و هر كس را بخواهد هدايت » ( * ( وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ ) * ) . اما اين هدايت و اضلال الهى هرگز سلب مسئوليت از شما نمىكند ، زيرا گامهاى نخستين آن از خود شما است ، به همين دليل اضافه مىكند « شما بطور قطع در برابر اعمالى كه انجام مىداديد مسئوليد ، و از شما بازپرسى مىشود » ( * ( وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ) * ) . اين تعبير كه از يك سو انجام اعمال را به خود انسانها نسبت مىدهد ، و از سوى ديگر تاكيد بر مسئوليت آنها در برابر اعمالشان مىكند ، از قرائن روشنى است كه مفهوم هدايت و اضلال الهى را در جمله قبل ، تفسير مىنمايد ، كه اين هدايت و اضلال ، هرگز جنبه اجبارى ندارد . در اين زمينه قبلا نيز بحث كرده‌ايم ( به تفسير آيه 26 سوره بقره ، جلد