همه علوم و دانشها كرده كه تمام دانشهاى ياد شده و غير آن در اين دعوت كلى جمع است ، به علاوه گاهگاهى به تناسب بحثهاى توحيدى و تربيتى ، پرده از روى قسمتهاى حساسى از علوم و دانشها برداشته است ، ولى با اين حال آنچه قرآن به خاطر آن نازل شده و هدف اصلى و نهايى قرآن را تشكيل مىدهد ، همان مساله انسانسازى است ، و در اين زمينه چيزى را فروگذار نكرده است . گاهى انگشت روى جزئيات اين مسائل گذارده و تمام ريزه كاريها را بيان مىكند ( مانند احكام نوشتن قراردادهاى تجارتى و اسناد بدهكارى كه در طولانىترين آيه قرآن يعنى آيه 282 سوره بقره طى 18 حكم ! بيان شده است ) ( 1 ) . و گاهى مسائل حياتى انسان را به صورتهاى كلى و كلىتر مطرح مىكند ، مانند آيه اى كه به دنبال بحث ، تفسير آن فرا مىرسد * ( إِنَّ اللَّه يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ ) * : « خداوند فرمان به عدل و احسان و بخشش به نزديكان مىدهد و شما را از هر گونه زشتى و منكر و ستم ، نهى مىكند » . وسعت اين مفاهيم مانند وسعت مفهوم « وفاى به عهد » در آيه « إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا - اسراء آيه 34 » و « وفاى به عقد » در آيه أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ( مائده آيه 1 ) و « لزوم اداء حق جهاد » در آيه « وَجاهِدُوا فِي اللَّه حَقَّ جِهادِه » ( حج آيه 78 ) و « اقامه قسط و عدل » در آيه « لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ » ( حديد آيه 25 ) و « توجه به نظم در تمام زمينه‌ها » در آيه وَالسَّماءَ رَفَعَها وَوَضَعَ الْمِيزانَ أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزانِ وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلا تُخْسِرُوا الْمِيزانَ ( سوره الرحمن 7 - 8 - 9 ) و « خوددارى از هر گونه فساد در روى زمين » در آيه « وَلا تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ( اعراف آيه 85 ) و « دعوت به تدبر و تفكر

--> ( 1 ) به تفسير نمونه جلد 2 صفحه 283 به بعد مراجعه فرمائيد .