يك جمعيت منافق و ترسو و تنبل و پراكنده محكوم به فنا هستند ، و اين سرنوشت براى آنها حتمى است ، اما يك جمعيت با ايمان و آگاه ، و متحد و مصمم جز پيروزى ، سرنوشتى ندارند . بنا بر آنچه گفته شد روشن مىشود كه آيات فوق نه با اصل آزادى اراده و اختيار منافات دارد و نه دليلى بر سرنوشت جبرى انسانها و بى اثر بودن تلاشها و كوششها است . 2 - در قاموس مؤمنان شكست وجود ندارد . در آخرين آيه مورد بحث به منطق عجيب محكمى برخورد مىكنيم كه راز اصلى همه پيروزيهاى مسلمانان نخستين در آن نهفته شده است ، و اگر پيامبر اسلام هيچ تعليم و دستورى جز اين نداشت براى تضمين پيروزى پيروانش كافى بود ، و آن اينكه مفهوم شكست و ناكامى را به كلى از صفحه روح آنها زدوده ، و به آنها ثابت كرده كه در هر حال شما پيروزيد ، كشته شويد پيروزيد ، و دشمن را بكشيد باز هم پيروزيد . شما دو راه در پيش داريد كه از هر كدام برويد به منزل مقصود خواهيد رسيد ، بيراهه و پرتگاه مطلقا در مسير شما وجود ندارد يك راه به سوى شهادت مىرود كه نقطه اوج افتخار يك انسان با ايمان است ، و بالاترين موهبتى است كه براى انسان تصور مىشود كه با خدا معامله كند جان را بدهد و يك حيات جاويدان و ابدى در جوار قرب پروردگار و در ميان نعمتهاى غير قابل توصيفش خريدارى كند . راه ديگر پيروزى بر دشمن و در هم شكستن قدرت اهريمنى او و پاكسازى محيط زندگى انسانها از شر ظالمان و ستمگران و آلودگان است و اين نيز فيضى است بزرگ و افتخارى است مسلم . سربازى كه با اين روحيه وارد ميدان مبارزه مىشود هيچگاه فكر فرار و