* ( اللَّه أَلَّفَ بَيْنَهُمْ ) * ) . آنها كه به وضع روحيه افراد لجوج و كينه توز مخصوصا اقوام بى خبرى همچون مردم عصر جاهليت آشنا هستند ميدانند اين گونه كينه‌ها و عداوتها را نه بوسيله مال و ثروت مىشود شستشو كرد نه با جاه و مقام ، تنها راه فرو نشاندن آن انتقام است همان انتقامى كه به صورت زنجيره اى تكرار خواهد شد و در هر بار چهره زشت آن هولناكتر و دامنه آن وسيعتر خواهد گرديد ، تنها چيزى كه مىتواند آن كينه‌هاى راسخ و ريشه دار را از ميان ببرد ايجاد يك نوع انقلاب و دگرگونى در افكار و انديشه‌ها و جانها است ، آن چنان انقلابى كه شخصيتها را دگرگون سازد و طرز تفكرها را عوض كند و در سطحى بسيار بالاتر از آنچه بودند قرار گيرند به طورى كه اعمال گذشته در نظرشان پست و ناچيز و ابلهانه جلوه كند و به دنبال آن دست به يك خانه تكانى در اعماق وجود خود بزنند و زباله‌هاى كينه و قساوت و انتقامجويى و تعصبهاى قبيله اى و مانند آن را بيرون بريزند و اين كارى است كه از پول و ثروت هرگز ساخته نيست بلكه تنها در سايه ايمان و توحيد واقعى امكانپذير است . و در پايان آيه اضافه مىكند « خداوند عزيز و حكيم است » ( * ( إِنَّه عَزِيزٌ حَكِيمٌ ) * ) . عزت او ايجاب مىكند كه هيچ كس را ياراى مقاومت در مقابل او نباشد و حكمتش سبب مىشود كه همه كارهايش روى حساب باشد و لذا برنامه حساب شده اى دلهاى پراكنده را متحد ساخت و در اختيار پيامبرش گذاشت تا نور هدايت اسلام را بوسيله آنها در همه جهان پخش كند . در اينجا به دو نكته بايد توجه كرد : 1 - بعضى از مفسران آيه فوق را تنها اشاره به اختلافات « اوس » و « خزرج » كه از انصار بودند دانسته‌اند ولى با توجه به اين كه مهاجران و انصار هر دو در يك صف به يارى پيغمبر بر خواستند روشن مىشود كه مفهوم آيه يك مفهوم وسيع است شايد آنها چنين فكر كرده‌اند كه تنها اختلاف در ميان اوس و خزرج بود در حالى