بدون اينكه كمترين انديشه اى در آن كنند ، و نيز بسيارند كسانى كه به جاى بررسى علل و عوامل اصلى و زيربنايى حيات و مرگ ملتها ، گناه را به گردن عوامل كم اهميت كه نقش اساسى را به عهده ندارند و يا عوامل موهوم و خرافى و خيالى مىاندازند . بسيارى تمام علت بدبختى خود را به بيگانگان و سياستهاى مخرب آنها نسبت مىدهند و عده اى همه اين حوادث را مولود گردش موافق و مخالف افلاك مىپندارند سرانجام عده اى دست به دامن قضا و قدر - به مفهوم تحريف يافته اش - و يا شانس و طالع و اقبال مىزنند و همه حوادث تلخ و شيرين را از اين طريق توجيه مىكنند . همه اينها براى اين است كه از درك علل واقعى وحشت دارند . قرآن در آيات فوق انگشت روى نقطه اصلى « دردها » و « درمانها » و عوامل پيروزى و شكست گذارده ، و مىگويد : براى يافتن عامل اصلى لازم نيست آسمانها و زمينها را جستجو كنيد و يا به دنبال عوامل موهوم و پندارى راه بيفتيد بلكه كافى است تنها در وجود ، در فكر و روحيه و اخلاق خود ، و در نظامات اجتماعى خودتان جستجو كنيد ، هر چه هست در اينجا است ! . ملتهايى كه فكر و انديشه خود را به كار انداختند ، دست اتحاد و برادرى بهم دادند ، سعى و تلاش و اراده و تصميم نيرومند داشتند ، و به هنگام لزوم ، جانبازى و فداكارى كردند و قربانى دادند ، به طور قطع پيروز شدند ، اما هنگامى كه ركود و سستى و تنبلى جاى سعى و كوشش را گرفت ، غفلت و بيخبرى به جاى آگاهى و ترديد ، و دودلى به جاى تصميم ، محافظه كارى به جاى شهامت ، نفاق و تفرقه به جاى اتحاد ، تنپرورى و خودخواهى به جاى فداكارى ، و تظاهر و رياكارى به جاى اخلاص و ايمان نشست ، سقوط و نكبت آغاز شد . در حقيقت جمله « * ( ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى