به دوزخ بفرستد بخاطر گناهانشان است و اگر به بهشت بفرستد به بركت رحمت او است » ( 1 ) . روايات متعدد ديگرى در تفاسير اهل تسنن از « حذيفه » و « عبد اللَّه بن عباس » و « سعيد بن جبير » و امثال آنها به همين مضمون نقل شده است ( 2 ) . در همين تفاسير نيز مداركى بر اينكه اهل اعراف ، صلحاء و فقها و علما و يا فرشتگان هستند ديده مىشود . گرچه ظاهر آيات و ظاهر اين روايات در ابتدا متضاد به نظر مىرسد ، و شايد همين امر سبب شده است كه مفسران در اين باره اظهار نظرهاى متفاوت و گوناگون كنند ، اما با دقت روشن مىشود كه نه در ميان آيات و نه در ميان روايات تضادى وجود ندارد ، بلكه همه يك واقعيت را تعقيب مىكنند . توضيح اينكه : همانطور كه گفتيم از مجموع آيات و روايات چنين استفاده مىشود كه اعراف گذرگاه سخت و صعب العبورى بر سر راه بهشت سعادت جاويدان است ، طبيعى است كه افراد نيرومند و قوى يعنى صالحان و پاكان با سرعت از اين گذرگاه عبور مىكنند اما افرادى كه خوبى و بدى را به هم آميختند در اين مسير وامىمانند . همچنين طبيعى است كه سرپرستان جمعيت و پيشوايان قوم در گذرگاههاى سخت همانند فرماندهانى كه در اين گونه موارد در آخر لشكر راه مىروند تا همه سپاهيان بگذرند ، در آنجا توقف مىكنند تا به كمك ضعفاى مومنان بشتابند و آنها كه شايستگى نجات را دارند در پرتو امدادشان رهايى يابند . بنا بر اين در اعراف ، دو گروه وجود دارند ، ضعيفان و آلودگانى كه در رحمتند و پيشوايان بزرگى كه در همه حال يار و ياور ضعيفانند ، بنا بر اين قسمت

--> ( 1 ) تفسير برهان جلد دوم صفحه 17 . ( 2 ) تفسير طبرى جلد 7 صفحه 137 و 138 ذيل آيه شريفه .