مىشوند و آزمايش نخواهند شد « ( 1 ) . و گاه به معنى فريب دادن ، چنان كه مىفرمايد : يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ : « اى فرزندان آدم ، شيطان شما را نفريبد » ( 2 ) . و گاه به معنى بلا و عذاب آمده مانند : يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ : « آن روز كه آنها بر آتش ، عذاب مىشوند و به آنها گفته مىشود بچشيد عذاب خود را » ( 3 ) . و گاه به معنى گمراهى آمده ، مانند وَمَنْ يُرِدِ اللَّه فِتْنَتَه فَلَنْ تَمْلِكَ لَه مِنَ اللَّه شَيْئاً : « كسى كه خدا گمراهى او را بخواهد ( و از او سلب توفيق كند ) هيچ قدرتى براى نجات او ، در برابر خداوند نخواهى داشت » ( 4 ) . و گاه به معنى شرك و بت پرستى يا سد راه ايمان آورندگان ، آمده مانند آيه مورد بحث ، و بعضى آيات بعد از آن كه مىفرمايد : * ( وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّه ) * : « با آنها پيكار كنيد تا شرك از ميان برود ، و دين مخصوص خداى يگانه باشد » . ولى ظاهر اين است كه تمام اين معانى به همان ريشه اصلى كه در معنى فتنه گفته شد باز مىگردد ( همانگونه كه غالب الفاظ مشترك چنين حالى را دارند ) زيرا با توجه به اينكه معنى اصلى قرار دادن طلا در زير فشار آتش براى خالص سازى ، يا جدا كردن سره از ناسره است ، در هر مورد كه نوعى فشار و شدت وجود داشته باشد اين واژه به كار مىرود ، مانند امتحان كه معمولا با فشار و مشكلات همراه است ، و عذاب كه نوع ديگرى از شدت و فشار است ، و فريب و نيرنگ كه تحت فشارها انجام مىگيرد و همچنين شرك يا ايجاد مانع در راه هدايت خلق كه هر كدام

--> ( 1 ) سوره عنكبوت ، آيه 2 . ( 2 ) سوره اعراف ، آيه 27 . ( 3 ) سوره ذاريات ، آيه 13 و 14 . ( 4 ) سوره مائده ، آيه 41 .