همه مشركان پيكار كنيد « ( 1 ) شمرده‌اند ، ولى حق اين است كه اين آيه نه ناسخ است و نه منسوخ ، زيرا ممنوع بودن جنگ با كفار متجاوز ، زمانى بود كه مسلمانان از توان كافى برخوردار نبودند و با تغيير شرايط موظف شدند از خود دفاع كنند ، و نيز مساله پيكار با مشركان در واقع يك استثناء نسبت به آيه محسوب مىشود ، بنا بر اين تغيير حكم به خاطر تغيير شرايط نه نسخ است و نه استثناء ، ولى قرائن نشان مىدهد كه در روايات و همچنين كلمات پيشينيان نسخ مفهومى غير از مفهوم امروز داشته به طورى كه معنى گسترده آن شامل اين گونه امور نيز مىشده است . در آيه بعد كه تكميلى است بر دستور آيه قبل با صراحت بيشترى ، سخن مىگويد ، مىفرمايد : « آنها ( همان مشركانى كه از هيچ گونه ضربه زدن به مسلمين خوددارى نمىكردند ) را هر كجا بيابيد به قتل برسانيد و از آنجا كه شما را بيرون ساختند ( مكه ) آنها را بيرون كنيد » چرا كه اين يك دفاع عادلانه و مقابله به مثل منطقى است ( * ( وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ ) * ) . سپس مىافزايد : « فتنه از كشتار هم بدتر است » ( * ( وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ) * ) . در اينكه « فتنه » چيست ، مفسران و ارباب لغت ، درباره آن بحثهايى دارند ، اين واژه در اصل از « فتن » ( بر وزن متن ) گرفته شده كه به گفته « راغب » در « مفردات » به معنى قرار دادن طلا در آتش ، براى ظاهر شدن ميزان خوبى آن از بدى است و به گفته بعضى گذاشتن طلا در آتش براى خالص شدن از ناخالصيهاست ( 2 ) واژه فتنه و مشتقات آن در قرآن مجيد ، دهها بار ذكر شده و در معانى مختلفى به كار رفته است . گاه به معنى آزمايش و امتحان است ، مانند أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ : « مردم گمان مىكنند ، همين كه گفتند ايمان آورديم ، رها

--> ( 1 ) سوره توبه ، آيه 36 . ( 2 ) روح المعانى ، جلد 2 صفحه 65 .