اگر جامعه اى را كه على بن ابي طالب در آن زمامدارى نموده است نمايندهء كامل همهء جوامع بشر معرفى كنيم ، با كمال تأسف بايد گفت : جوامع بشريت از عهدهء آزمايش الهى برنيامده است . بديهى است كه اين حكم شامل اقليتهاى رشد يافته اى كه در هر دورانى كم و يا بيش پيدا مىشدند ، نيست ، اقليتهايى در هر زمان وجود داشته‌اند كه واقعا سالكان مسير اصول ارزشى انسانيت بوده و از عهدهء هر گونه آزمايش برآمده‌اند . ابو ذر غفارى واقعا از عهدهء امتحانات سخت برآمد ، مالك اشتر از نظر احساس تكليف برين و انجام آن به بلندترين قلهء انسانيت قدم گذاشت . بهر حال ، ما بايد علت انحراف مردم را از تبعيت از زمامدارى مانند امير المؤمنين عليه السلام چه بوده است آيا على بن ابي طالب عليه السلام انسان را نمىشناخته است ترديدى در اين حقيقت نيست كه آن حضرت انسان را در هر دو قلمرو « آن چنان كه هست و آن چنان كه بايد » كاملا مىشناخت ، سخنان و رفتار او با انسانها بهترين دليل مدّعاى مزبور مىباشد . به اعتراف همهء آن صاحبنظرانى كه حتى امامت آن بزرگوار را [ آن چنان كه عالم تشيع قبول دارد ] را نپذيرفته‌اند ، مانند ابن ابى الحديد و حتى صاحبنظرانى كه از گروه مسلمانان نيستند و ما نظريات مقدارى از آنان را در مجلد اول از اين ترجمه و تفسير آورده‌ايم صريحا يا تلويحا انسانشناسى على عليه السلام را در حد اعلا قبول كرده‌اند . پس عامل اصلى انحرافات جامعهء آن بزرگوار از راهى كه براى حركت مردم تعيين و هموار مىفرمودند چيست آيا آن بزرگمرد تاريخ عادل نبود آخر چه كسى در عدالت فوق تصور كه در آن بزرگوار بود ، مىتواند كمترين ترديدى به خود راه بدهد مگر اين جمله را ما از بعضى متفكران نشنيده‌ايم كه : قتل علىّ [ عليه السلام ] فى محراب عبادته لشدّة عدله ( على بن ابي طالب كشته شد در محراب عبادتش به جهت شدت عدالتش ) آيا مديريت نداشت اگر