موسى خوارزمى و البتّانى و حسن بن هيثم و ابن خلدون و ابن سينا و خواجه نصير طوسى گشته است آيا امروزه مغز برتراند راسل ، و ايتهد ، سارتر و چرنيشفسكى و اومو واقعيّت جهان عينى را بهتر از محمّد بن طرخان فارابى اثبات مىكند مسلَّم است كه تفاوت ميان ديروز و امروز در اين مسئله ناشى از همان احساسات است كه در مغز كسانى موج مىزند كه از ساعت شمار ساعت آويزان شده موقعى كه ساعت شمار به 9 مىرسد ، با جهانى روبرو مىشوند كه پس از ساعت 8 با همهء موجوديّتش از يك الكترون و مزونهايپرون تا مجموع كيهان بزرگ ، ناگهان بوجود آمده است به همين جهت است كه اگر كسى خواست در بارهء عللى صحبت كند كه ساعت 8 يا پيش از آن بوجود آمده و معلولهاى خود را از ساعت 9 به بعد بوجود خواهند آورد ، با اين داد و فرياد كه « آقا ساكت باش گذشت آن زمان كه شما بتوانيد اين مطالب را مطرح كنيد گذشت ساعت 8 و ما اكنون در ساعت 9 بسر مىبريم سكوت اى مرتجع عاشق حركت به قهقرا » از بحث در بارهء آن علل كاسته شده در ساعت 8 و پيش از آن پشيمان گشته و عذرخواهى خواهد كرد 46 - گويا هنوز وقت آن نرسيده است كه اين تكامل يافته در بارهء ارزش جان و جانداران بينديشد و بفهمد كه حدّ و مرز منطقهء ممنوع الورود جانهاى آدميان كجاست اصلا نبايد در برابر اين پيشرفتگان سخنى از شعر سعدى بميان بياورى كه مىگويد : بجان زنده دلان سعديا كه ملك وجود نيرزد آن كه دلى را ز خود بيازارى زيرا او نه تنها از جانهاى آدميان فقط پديدهء زيست را مىبيند كه حركت و احساس و توالد مىكند و همواره در صدد دفاع از خويشتن و آماده ساختن محيط براى زندگى مىكوشد ، بلكه او بمقتضاى درجهء اعلاى تكامل مىتواند براى يك يا چند فرد از جامعهء خود ، چنان قدرت قرار دادى بدهد كه آن احمق و يا