كفايت نكرد . دستور به حركت مطابق ارادهء خداوندى را دشوار تلقّى ننمود [ مخلوقات چگونه مىتوانند از دستورات خداوندى سرپيچى نمايند ] در صورتى كه همهء امور فقط از مشيّت خداوندى صادر گشته‌اند . ) 5 - اندازه گيرى اشياء دقيق ، و تديير متجلَّى در آنها لطيف ، و همه آنها تسليم مشيّت خداوندى در حركت بسوى غاياتى هستند كه براى آنها مقرّر گشته است . تشخيص اين حقيقت كه اندازه گيرى اشياء در نهايت دقّت و تدبير متجلَّى در آنها در غايت لطافت است ، با پيشرفت علوم گوناگون در دو قلمرو انسان و جهان همواره رو به گسترش و افزايش بوده است . آنچه كه ديروز از ديدگاه محاسبات قانون مبهم و غير قابل تفسير رياضى و ديگر روشهاى قانونى تلقّى مىگشت ، با پيشرفت و افزايش تدريجى علوم ، امروزه كاملا واضح و قابل تفسير رياضى و هرگونه روشهاى قانونى ديگر گشته است . هم ديروز و هم امروز اين مطلب بعنوان يك اصل بنيادين از همهء مقامات علمى دنيا پذيرفته شده است كه « جهان ، با شناسائى جهان فرق دارد » و با توجّه به همين اصل بنيادين و تجارب و مشاهدات فراوان ديگريست كه مىتوانيم اصل بنيادين ديگرى را هم عرضه كنيم كه « جهان ، با آنچه كه ما مىخواهيم جزئى از جهان يا كلّ آن بوده باشد ، فرق دارد » اين هر دو اصل از همين مطلب ناشى مىشود كه امير المؤمنين عليه السّلام مىفرمايد كه « خداوند سبحان بر مخلوقاتش اندازه مقرّر ساخته و آنها را تجلَّىگاه تدبير لطيف خود قرار داده است » اعمّ از اين كه دانش و بينش ما به اندازه و تدبير او احاطه پيدا كند يا نه و اعمّ از اين كه ما آن اندازه و تدبير را بخواهيم يا نه . و با توجّه به فرمودهء امير المؤمنين و دو اصل فوق است كه انسان نه عدل و دادگرى الهى را قابل تأمّل و محتاج به استدلال مىداند و نه مجهولات خود را به حساب بىنظمى و بىقانونى عالم مخلوقات مىآورد .