محمد تقي جعفري

86

ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي )

سپس قطعا خواهيد دانست . [ گمان خلاف نكنيد با علم يقين خواهيد دانست ، قطعا [ در نتايج اعمالتان ] دوزخ را خواهيد ديد سپس با عين اليقين خواهيد ديد . سپس در اين روز از نعمتهاى خداوندى كه [ در دنيا نصيبتان شده بود ] مسئول قرار خواهيد گرفت ) . نتايج آياتى كه در اين مبحث مطرح شده است نتيجهء يكم - در آيهء شماره 6 خداوند به پيامبرش دستور مىدهد كه از او افزايش علم بخواهد . عظمت مراتب علم خاتم الانبياء از ديدگاه مسلمانان به جهت ارتباط با خدا احتياجى به بحث و تفصيل ندارد . اما از ديدگاه كسانى كه به اين انسان اعلا با نظر به قرآن و كردار و گفتارش مىنگرند ، اين حقيقت روشن است كه علم و بينش و آگاهى او در بارهء انسان و جهان در حد قابل ترديد نيست . ويل دورانت مىگويد : « با اين كه ثابت نشده است كه پيامبر اسلام كتابى خوانده باشد ، يا در نزد كسى درسى فرا گرفته باشد ، با اين حال شناخت او در بارهء انسان كم نظير است حتى در ميان كسانى كه عاليترين مراحل علم را طى كرده باشند » . با اين حال دستور خداوندى چنين است كه بايد پيامبر براى خود افزايش علم بطلبد . اين جانب در امتداد مطالعاتى كه داشته‌ام ، جز افراد بسيار معدودى هيچ دانشمند و فيلسوف و متفكر همه جانبه اى را نديده‌ام كه صراحتا يا تلويحا اشاره اى به محدوديت و نسبيت علم و جهانبينى خود نداشته باشد . حتى آن عدهء بسيار معدود هم كه ادعاى علمشان گوش فلك را كر مىكند ، ميدان علم خود را در پديده‌ها و مصاديق تحققى نمىتوانند انكار كنند . به اين معنى كه جهان بينى و انسان شناسى خود را با مشتى كليات قاطعانه ارائه مىدهند و آن گاه مىگويند كه اجزاء طبيعت و روابط ميان آنها و ابعاد و استعدادهاى انسان تدريجا كشف خواهد شد . شايد اغلب صاحبنظران مطلع مىدانند كه بعضى از مكتبها كه در روش دگماتيسم ( جزمى و قطعى ) مشهورند ، وقتى كه به مجهولاتى