پس نتايج آن را هم خود به عهده بگيريد . اينست معناى آن جمله كه مىفرمايد « و بزرگترين دليلى كه مىآورند بر ضرر خودشان مىباشد » 16 ، 17 - يرتضعون امّا قد فطمت و يحيون بدعة قد اميتت ( آنان از پستانى مىمكند كه آنانرا از شير خود بريده است و بدعتى را زنده ميكنند كه مرده است ) داستان پيمان شكنان چه ريشه هائى داشته است بعضى از شارحين نهج البلاغه در تفسير دو جمله فوق چنين گمان كرده‌اند كه منظور امير المؤمنين عليه السلام اينست كه پيمان شكنان قضايايى را در داستان قتل عثمان پيش مىكشند و آنها را دستاويزى براى اثبات مدعاى پوچ خود قرار مىدهند ، كهنه شده و از بين رفته‌اند . اين تفسير به نظر صحيح نمىرسد ، زيرا اگر جرمى كه به امير المؤمنين نسبت مىدادند صحيح بود و دلايل و قضايايى را كه پيش مىآوردند ، از نظر منطق اسلامى واقعيت داشت ، گذشت زمان اثرى در مجرم بودن آن حضرت نداشت و همچنين اصطلاح بدعت در بارهء تذكر و تجديد بازگوئى حوادث و رويدادهاى تحقق يافته در داستان عثمان ، صحيح به نظر نمىرسد . به همين جهت با اطمينان مىتوان گفت كه منظور امير المؤمنين عليه السلام از « ام » ( مادر ) سنتها و اخلاق حماقتآميز دوران جاهليت در صلح و جنگ و ادعا و انكار و تعصبات نژادى و فاميلى و غير ذلك مىباشد و همچنين مقصود از بدعت همان امور و تعصبات غير منطقى و احكام جاهلى است كه بر پاكنندگان غائلهء جمل و صفين به راه انداخته بودند . اين استنباط با نظر به محدوديت افرادى از شخصيتهاى صدر اسلام مانند سلمان فارسى و ابو ذر غفارى و عمار بن ياسر و مقداد ، كه مبانى عقايد اسلام در همهء سطوح روانى آنان نفوذ كرده بود ، كاملا صحيح است . و با قطع نظر از اين افراد محدود ، اكثريت چشمگير مردم آن زمان نتوانسته بودند ،