وجود دارد كه مجموع آنها را به دو گروه عمده تقسيم مىگردند : 1 - تفسير موقعيت فتنه انگيز . 2 - انسانهايى كه با آن موقعيت در ارتباطند . 1 - تفسير موقعيت فتنه انگيز مسئلهء يكم - تعريف موقعيت فتنه انگيز چنان كه گفتيم : اين موقعيت عبارت است از فعاليتها و هيجانات آشوبگرانه در بارهء حوادث و واقعياتى كه داراى ابعاد مركب از حق و باطل مىباشند . البتّه مسلم است كه فعاليت و هيجان آشوبگرانه از اوصاف انسانهايى است كه آشوب را به راه انداخته‌اند ، ولى بدانجهت كه خود حوادث و واقعيات مخلوط از حق و باطل ، مانند ساير امور ، ممكن است بى سر و صدا و بدون تحريكات از جويبار اجتماع عبور كنند و به راه خود بروند ، در اين فرض حالت فتنه اى به خود نمىگيرند ، پديدهء فتنه اى موقعى بروز مىكند كه آن حوادث يا واقعيات بعنوان عامل تحريك آميز انسانهايى را به هيجان و فعاليتها وادار كند ، لذا دو پديدهء مزبور ( هيجان و فعاليت ) را جزئى از تعريف فتنه قرار داديم . هيجان و فعاليتها موقعى جنبهء فتنه بودن پيدا مىكنند كه با هدفگيرى ايجاد آشوب بجريان بيفتند ، نه براى تشخيص و تفكيك حق از باطل . حوادث و واقعياتى كه زمينهء بروز فتنه را به وجود مىآورند ، داراى ابعادى مركب از حق و باطل مىباشند ، زيرا آن امورى كه حق محض يا باطل محضاند ، مجالى به آشوبگران نمىدهند . هر فتنه و آشوبى دو جنبه دارد بدينجهت بوده است كه كلمهء فتنه يا آشوب در لغت فارسى همواره مفهومى از فساد را در بر دارد كه بيش از ساير مفاهيم و جنبه‌هاى فتنه به ذهن شنونده يا خواننده نمودار مىگردد . ما براى تكميل تعريفى كه در بارهء فتنه آورديم ، دو جنبه اى بودن آن را هم توضيح مىدهيم :