تفسير عمومى خطبهء چهارم 3 ، 4 - وقر سمع لم يفقه الواعية و كيف يراعى النّبأة من اصمّته الصّيحة ( ناشنوا باد گوشى كه نصايح رسا و سازنده را درنيابد . كسى كه فرياد بلند گوشش را كر ساخته است ، چگونه از صداى ضعيف تأثر مىپذيرد ) . عوامل گرديدن تكاملى را خنثى نكنيم در تعيين عوامل گرديدنهاى تكاملى ، در ميان صاحبنظران اختلاف نظرهايى وجود دارد كه عمدهء آنها مسئلهء درون و برون است . يعنى اختلاف عمده در اين است . كه آيا عامل « گرديدن » يك موجود در حال جريان ، از موقعيتى به موقعيت ديگر ، درونى است يا برونى سه نظريهء قابل توجه در مسئلهء مزبور وجود دارد : نظريهء يكم - عامل تحول و گرديدن اشياء درونى است . به اين معنى كه هر موجودى عامل دگرگونى را در درون خود مىپروراند و پديده‌ها و ديگر اجزاى طبيعت كه در خارج از ذات آن موجودند ، اثرى در تحول آن ندارند . نظريهء دوم - اينست كه عامل هر گونه « گرديدن » موجود ، بيرون از ذات آن بوده اجزاء و پديده‌هاى درونى ، اثرى در گرديدن آن ندارند . اين دو نظريهء افراطى و تفريطى كه صد در صد در برابر هم قرار گرفته‌اند ، از منطق علمى برخوردار نيستند . دليل اين مدعا را در توضيح نظريهء سوم مطرح مىكنيم : نظريهء سوم - عامل گرديدن درونى بوده ، عوامل برونى شرايط عمل « گرديدن » مىباشد . مىتوانيم براى روشن شدن اين نظريه ، مثال روشنى را مطرح كنيم : تخم مرغى كه در جريان گرديدن قرار مىگيرد و از موقعيت تخم مرغ بودن