و از نظر علمى محكوميت اهل بصره كه ناشى از وضع محيطشان بوده است ، مىتواند موقت بوده باشد ، به اين معنى كه با كوشش و تكاپو مىتوانستند تا حدودى اثر آن محيط را خنثى نمايند و در اخلاق و روحيات و رفتارشان دگرگونى ايجاد كنند . اين امكان دگرگونى در جمله اى كه پس از اين تفسير مىشود ، گوشزد شده است . مردان بزرگى از سرزمين بصره مانند حسن بن هيثم بصرى برخاسته‌اند و روشنگر علم و معرفت بشرى گشته‌اند . بطور كلى توبيخها و ملامتهايى كه از زبان پيشوايان الهى يا حكما و جهان بينان در بارهء يك سرزمين يا قوم و ملت معينى ديده مىشود ، توبيخ مطلق و ابدى نيست ، بلكه داراى انگيزه و عامل مشخصى است كه خارج از ذات انسانى مردم آن سرزمين و قوم و ملت مىباشد . مكهء معظمه كه در دورانهاى طولانى بتكده بوده مردمش سوداگرانى پست و متعصب و بى خبر از ارزشهاى حيات بوده‌اند ، بيت اللَّه الحرام مىشود ( چنان كه نخستين روز بنايش بدست ابراهيم خليل عليه السلام بود ) و انسانهاى شايسته و با عظمتى از همان سرزمين برمىخيزند و با پيشوايى پيامبر اسلام ، معظمترين و انسانىترين تمدن را بجهانيان عرضه مىكنند . 9 ، 10 - و المقيم بين اظهركم مرتهن بذنبه و الشّاخص عنكم متدارك برحمة من ربّه ( كسى كه در ميان شما زندگى كند در گرو گناه خويش است و كسى كه از ميان شما بيرون رود ، رحمت پروردگارش او را دريافته است ) . نتوان مرد به سختى كه در اينجا زادم وطن كه آشيانهء اصلى آدمى است ، جايگاهى است بس محبوب ، آوارگى از وطن يكى از عذابهاى سخت است كه گاهى تا سر حد عدم امكان تحمل مىرسد . در تفسير و نقد و تحليل مثنوى موضوع وطن مشروحا بررسى شده است . به مجلد پانزدهم كه راهنماى موضوعات است مراجعه نماييد و مبحث مزبور را در مجلدى كه بررسى شده است ، مطالعه فرماييد ، آنچه كه در اين مورد بايستى متذكر شويم ،