خاك زر شد سنگ گوهر پاى سر مىنبيند جز بشر چشم بشر ( ( 3601 ) ) تا قيامت گر بگويم زين كلام صد قيامت بگذرد وين ناتمام مجتهد هر گه كه باشد نص شناس اندر آن صورت نينديشد قياس چون نيابد نص اندر صورتى از قياس آن جا نمايد عبرتى اجتهاد و قياس و نص در كتب اصولى و كلامى اسلامى بحث اجتهاد و قياس و نص مشروحاً مطرح شده و در اين مورد نيازى به تفصيل زياد ديده ن مىشود . ما براى توضيح دو بيت مورد تحليل در بارهء اجتهاد و نص و قياس دو مطلب را به طور اختصار متذكر مىشويم : مطلب يكم - تعريف اجتهاد اجتهاد عبارت است از : « استفراغ الفقيه الوسع فى طلب الظن بشيء من الاحكام الشرعية على وجه يحس من النفس العجز عن المزيد عليه . » ( 1 ) ( اجتهاد عبارت است از به حد نهايى رسانيدن فقيه توانايى خود را براى به دست آوردن ظن به چيزى از احكام شرعى به طورى كه از اضافه كردن بر آن در نفس خود احساس ناتوانى نمايد ) همين تعريف را با مقدارى از تغييرات شاه ولى الله دهلوى و محمد الخضرى ( 2 ) و گروه زيادى از گذشتگان و متاخرين پذيرفته‌اند . ( 3 ) محقق شهير مرحوم ملا محمد كاظم خراسانى اجتهاد را بقرار زير تعريف مىكند : « الاجتهاد المطلق هو ما يقتدر به على استنباط الاحكام الفعلية من اماره معتبره او اصل معتبر عقلا او نقلا فى الموارد التي لم يظفر فيها بها . » ( 4 )

--> ( 1 ) آمدى نقل از النص و الاجتهاد شرف الدين ، ص 6 . . ( 2 ) اصول الفقه ، محمد الخضرى ، ص 357 . . ( 3 ) از آن جمله حاجبى و علامه حسن بن يوسف بن مطهر الحلى مىباشد . . ( 4 ) كفاية الاصول ج 2 ص 124 . .