صورتى كه با ملاحظهء تمام مسائل مورد بحث جلال الدين ، گرايش به عرفان منفى محكوم است . در موارد فراوانى جلال الدين كار و كوشش را براى فرد و نافع بودن را براى اجتماع با صريحترين لهجه توصيه و تشويق مىكند مثلًا : مرد غرقه گشته جانى مىكند دست را در هر گياهى مىزند تا كدامش دست گيرد در خطر دست و پايى مىزند از بيم سر دوست دارد يار اين آشفتگى كوشش بىهوده به از خفتگى آن كه او شاهست او بىكار نيست ناله از وى طرفه كو بيمار نيست بهر اين فرمود رحمان اى پسر كل يوم هو فى شأن پسر اندرين ره مىتراش و مىخراش تا دم آخر دمى فارغ مباش تا دم آخر دمى آخر بود كه عنايت با تو صاحب سر بود هر كه مىكوشد اگر مرد و زن است گوش و چشم شاه جان بر روزن است ملاحظه مىشود كه جلال الدين كار و كوشش را تا آن جا تشويق مىكند كه مىگويد : اگر انسان مخير باشد ميان اين كه تلاش بىهوده‌اى كند ، يا بخوابد و خمود باشد ، تلاش بىهوده را بايد اختيار كند . بالاتر از اين مىگويد : تو خدا را در نظر بگير كه او دائما و در هر لحظه‌اى فعاليت مىكند ، تو كه يك موجود ضعيفى و بايستى زندگانى را مانند آب از ته چاه عوامل طبيعى استخراج كنى ، چگونه مىتوانى بىكار بنشينى ؟ نيز در داستان شير و خرگوش در بارهء ضرورت كار و كوشش داد سخن داده و كار را تا حد مقدس بالا برده است . در مواردى كه جلال الدين جهان ماده و عشق ورزيدن به آن را محكوم مىكند ، بايستى به اين حقيقت توجه كرد كه : او نمىخواهد با سر نوشت بشرى كه خود مدافع آن است و چنين خواسته است كه ما بكوشيم و تلاش كنيم و زندگى منطقى و محاسبه شده‌اى را براى خود تنظيم كنيم ، در صدد مبارزه بر آيد . آيا جلال الدين با آن اطلاعات كافى كه در بارهء آيات قرآنى دارد ، نمىداند كه خداى هستى مىگويد : « لقد خلقنا الانسان فى كبد » . ( ما انسان را در زمينه تلاش و تكاپو آفريده‌ايم ) . « يا ايها الانسان انك كادح الى ربك كدحا فملاقيه » . ( اى انسان تو در حال كوشش كردن به ملاقات خدا خواهى رسيد ) . « و جعلنا النهار معاشا » . ( روز را براى « كوشش در راه » معيشت قرار داده‌ايم ) . « من كان في هذه أعمى فهو في الآخره أعمى و أضل سبيلا » . ( هر كس كه در اين دنيا كور است در آخرت نيز كور و گمراه تر خواهد بود ) . و همچنين آيا جلال الدين با آن تتبعاتى كه در فرهنگ اسلامى دارد نمىداند كه پيغمبر اسلام فرموده است :