و به طور كلى مطالب علمى و فلسفى كه در مثنوى ديده مىشود ، در حالت همان خود آگاهى گفته شده است كه جلال الدين را به عنوان دمى از هستى نشان مىدهد . بنا بر اين چگونه ما مىتوانيم ادعا كنيم كه هر چه كه در كتاب مثنوى آمده است صد در صد مطابق واقع بوده ، كوچكترين خلاف واقعى در آن وجود ندارد ؟ بعقيدهء ما اين گونه قضاوتهاى افراطى ضررش كمتر از آن قضاوتهاى تفريطى نيست . مطلب دوم : اثر اجتماعى و فردى مثنوى : از آن جهت كه اين كتاب داراى مطالب گوناگون و پر معناست ، نمىتوان گفت اين كتاب فلان اثر مشخص را در فرد يا قلمرو و اجتماع ايجاد نموده است ، ولى مطلبى را كه به طور قاطعانه مىتوان ابراز كرد اين است كه كتاب مثنوى براى متفكرين ، بزرگترين خدمات را انجام داده است ، اين خدمت بزرگ عبارت است از توسعهء ديدگاه انديشمندان و كشانيدن آنها به اعماق مطالب و اصول انسانى كه قرنهاى متمادى براى بشريت مطرح بوده است ، و همچنين به طور اطمينان مىتوان گفت : كه مطالعهء دقيق و همه جانبهء مثنوى در ايجاد حالت روحانى و هيجان عشق به مفاهيم الهى ، براى متفكرين سهم بسيار بزرگى داشته است . و از آن جهت كه سرتاسر مثنوى استشهاد و تفسير آيات قرآنى و روايات اخلاقى و مربوط به ساير معارف است ، توانسته است استقلال انديشه و هيجان روحى جلال الدين را از ساير مكاتب حفظ نمايد . اما براى مردم معمولى كتاب مثنوى نتوانسته يك اثر رسمى باشد ، زيرا چنان كه گفتيم دشوارى مطالب و كشف روابط ابيات كه گاهى فوق العاده مشكل به نظر مىرسد ، همچنين تفسيرات و تاويلات شخصى و سليقه‌اى كه در بارهء بعضى از مفاهيم و مسائل دينى كرده است ( و ما مشروحا به بررسى آنها خواهيم پرداخت ) مردم معمولى را از بهره بردارى از كتاب مثنوى محروم ساخته است . مطلب سوم كسى مىتواند از كتاب مثنوى استفادهء بهتر كند كه واجد سه موضوع ذيل باشد : موضوع اول - بايستى حد اقل يك مكتب فلسفى كه كلياتى را در جهان بينى پى ريزى مىكند ديده باشد ، لذا كسانى كه هيچ گونه اطلاعى از مكاتب فلسفى نداشته باشند با دو اشكال روبه رو خواهند گشت : يكى اين كه در كتاب مثنوى اصطلاحات فلسفى از قبيل جوهر و عرض و كميت و كيفيت و هستى و نيستى و تناقض و تضاد و زمان و مكان با مفاهيم فلسفى آنها فراوان است . دوم اين كه هنگامى كه شخصى استعداد جهان بينى نداشته باشد ، مطالب جلال الدين را اگر چه درك كند به طور گسيخته خواهد بود ، و چنين شخصى نمىتواند از مجموع كتاب مثنوى يك عده كليات قانع كننده را كه به شكل يك