رياضت سلبى و در زبان صوفيان آزاده و خالص درجات متخلَّق شدن به صفات جلال ناميده مىشود . امّا جمع : عبارت از آراستن ذات به مراتب رياضت ايجابى و مثبت است بدين گونه كه سالك ، مهربان ، با رحم ، بخشنده و بزرگوار شود و اين حالت در زبان دين متخلَّق شدن به اخلاق خدا ناميده مىشود ، و در زبان خالصان پيشرفت كردن در پلَّه هاى جلال ، و امّا جمع در مورد خدا هرگز به خلوص و صافى نمىرسد مگر اين كه در پيشگاه او توقف نمايد بطورى كه نظر شخص به حق رسيده از خود و شادمانيش از اين كه به وصال آراسته شده قطع گردد و با آن ، كمال واقعى تحقق مىيابد . امّا اخلاق : لازم است كه عارف شجاع باشد ( 1 ) چون شجاعت كمالى است كه ذاتا مطلوب مىباشد و آنچه مانع مىشود كه انسان بر كارهاى ترسناك اقدام كند ترس از كشته شدن است كه منجّر به مرگ مىشود و عارف بدور است كه از مرگ بپرهيزد . و لازم است كه عارف پاكدامن باشد چون پاكدامن ذاتا صفتى خواستنى است و آنچه مانع عفّت مىشود اين است كه نيروهاى جسمانى بنا بر مقتضاى طبعشان بر انسان چيره مىشوند و نفس در فرمانبردارى آن قوا مقهور مىگردد و عارف از آن بدور است چون نيروهاى بدنيش به دست نيروى عقلانيش مغلوب مىشود . عارف لازم است بخشنده باشد چون بخشش فضيلتى است كه ذاتا مورد خواست انسان مىباشد و آنچه مانع اين فضيلت است مال دوستى و ترس از تنگدستى است و عارف از دوست داشتن چيزى كه پوچ و از بين رفتنى است منزّه مىباشد و به بى نيازى واقعى كه با بودن آن فقرى متصوّر نيست ، دست يافته است . عارف لازم است دادگر باشد چون دادگرى چنان كه دانستى ملكه اى است كه از حكمت و پاكدامنى و دلاورى حاصل مىشود و عارف اين سه فضيلت را دارا مىباشد .

--> ( 1 ) عبارت ابن سينا در اشارات نمط نهم در مقامات عارفان ، چنين است : « تنبيه - عارف شجاع است ، چرا نباشد كه او از پرهيز كردن مرگ بدور است . و بخشنده است ، و چرا نباشد كه از دوستى مال پوچ دنيا برى مىباشد . و با گذشت است و از لغزشهاى ديگران درمىگذرد ، چگونه چنين نباشد با آن كه روح او بزرگتر از آن است كه لغزش انسانى او را آزرده سازد . و كينه ها را از ياد مىبرد ، چرا كه نبرد با آن كه همواره مشغول ياد پروردگار است . ( اشارات نمط 9 ، صفحه - 393 ، چاپ 1379 ، چاپخانه حيدرى . ( توجه در پاورقى ص 42 متن به جاى نمط التاسع نمط السابع ذكر شده است كه خوانندگان تصحيح خواهند فرمود ) . م .