روى آوردن به قبلهء واقعى باز مىدارد و اين كه زهد كمك براى هدف نخست است ظاهر مىباشد . امّا اين كه مواظبت كردن بر عبادتها به غرض دوّم كمك مىكند نيز روشن است ، چون اين مواظبت مختصر رياضتى براى نيروهاى عابد و خداشناسى است كه ادراك كننده و حركت دهنده است تا وى را با عادت دادن از جنبهء پايين به ذات مقدس حق بكشاند و كوششى را كه تعلَّق گرفته به آنچه مخالف كمال ذاتى است درهم بشكند . سرّ اين كه ما زهد حقيقى را معتبر دانستيم نه ظاهرى را اين است كه روى گردانيدن از خواسته هاى جسمانى هر گاه تنها بر حسب ظاهر باشد با اين كه دل به آن مايل است از آن بهره نمىبرد چون رسول اكرم ( ص ) در اين زمينه فرموده است : « خداوند به صورتها و كارهاى شما نمىنگرد لكن به دلهاى شما مىنگرد ( 1 ) » . آرى رهرو ، در آغاز كار ناگزير است كه زهد ظاهرى داشته باشد چون زهد حقيقى در درجهء اوّل مشروط به آن مىباشد . و اين مطلب كه ريا و خودنمايى پلى براى اخلاص است ، مورد اتفاق مىباشد . امّا نيكوترين پرستشها آن است كه توأم با انديشهء مناسب باشد . و فايده اش اين است كه مقصود از پرستش ياد كردن ذات حق و معبود و فرشتگان مجرّد مىباشد و اين كارى است كه جز با انديشه فراهم نمىشود . پس ناگزير بايد عبادت همراه با انديشه باشد . اگر چه براى اين اغراض امورى است كه كامل كنندهء آنهاست . و به آنها كمك مىكند مانند سخن واعظ كه از گويندهء باهوش و عقيده مند به سخن خود حرف بزند . و آوازهاى مناسب كه بر حسب عادت از آميخته شدن به لذّتهاى پست بدور باشد و نيز از آواز خوانى در مجالس فرومايگان و افراد پست و اجتماعات آنان به خاطر كارهاى زشتى كه مىكنند بر حذر باشد . و مطالب ديگرى كه در جاى خود ياد شده است . در اين صورت هدف از زهد و پرستش و اين كه چگونه آن دو ، انسان را به مقصود اصلى مىرسانند بر تو روشن شد . بحث سوّم در مقصود شخص غير عارف از زهد و عبادت و هدف عارف از آن دو و عرفانش مىباشد زهد و عبادت در پيش غير عارف دو معامله است . امّا زهد ، براى اين كه مقصود

--> ( 1 ) قال رسول اللَّه ( ص ) : انّ اللَّه لا ينظر الى صوركم و لا الى اعمالكم و لكن ينظر الى قلوبكم .