بحث دوّم : در اين است كه زهد و عبادت چگونه به خواسته اصلى مىرسانند زهد و عبادت از امورى است كه اغراض قصد شده را كه رياضت نام دارد كامل مىكند . نخست لازم است معناى رياضت را توضيح دهيم و بيان كنيم كه چگونه شخص را به مقصود مىرساند . رياضت در لغت تمرين دادن حيوان به حركتهايى است كه رام كننده بر حسب اقتضاى اهدافى كه دارد حيوان را خشنود و به آن حركات عادتش مىدهد . اين كار مستلزم آن است كه حيوان را از حركاتى كه خشنودش نمىكند باز دارد . و چون نفس حيوانى كه سر آغاز ادراكات و حركات حيوانى است گاهى بر اساس ذاتش فرمانبردار نفس صاحب عقل نمىباشد ناگزير به مانند حيوانى است كه راضى به اطاعت نمىشود . يك بار شهوت و ديگر بار خشم بر حسب اين كه وهم و خيال آن دو را به خاطر تصوراتشان به هيجان مىآورد نفس را به آنچه سازگار اوست مىكشاند . و بر طبق اختلاف آن خواسته ها او را به حركات گوناگون حيوانى وامىدارد . در اين وقت است كه نفس نيروى عقلانى را در به دست آوردن مقاصدش به خدمت مىگيرد و اين نفس همان نفسى است كه بسيار به كار بد فرمان مىدهد . امّا اگر نفس صاحب عقل در شكست دادن اين نيرو قوى شود و آن را از حركتها و كارهايى كه قوه شهوت و خشم را بر مىانگيزاند باز دارد و بر حسب خواستهء عقل عملى او را به فرمان خود در آورد تا در خدمت نفس در آيد و فرمانهايش را اجرا كند و آنچه را نهى كند ترك نمايد نفس عاقله همان نفس آرامش يافته مىشود كه كارهاى منظَّم از او سر مىزند . و بقيه نيروها همه فرمانبردار ، در خدمت ، مطيع و تسليم مىشوند . پس در ميان اين دو نيرو در حال چيرگى و شكست بطور كلَّى حالتى است كه نيروى حيوانى در آن حالت پيرو هواى خويش است و از فرمانبردارى نيروى عقلانى بيرون مىشود . آن گاه به حق برمىگردد و خويشتن را بر آن فرو رفتن در هوا سرزنش مىكند . اين قوه ، ملامتگر ناميده مىشود . به اين نيروهاى سه گانه در قرآن كريم اشاره فرموده است : * ( وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي ) * ( 1 ) * ( يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ ) * ( 2 ) . * ( وَلا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ ) * ( 3 ) .

--> ( 1 ) محقّقا نفس بسيار به كار بد فرمان مىدهد . . . سورهء يوسف ، آيهء 53 . ( 2 ) اى نفس آرامش يافته به سوى پروردگارت باز گرد . سورهء فجر ، آيه هاى 27 - 28 . ( 3 ) سوگند ياد مىكنم به نفس ملامتگر . سورهء قيامت ، آيهء 2 .