بويژه عهدنامه اى كه براى مالك اشتر نخعى نوشته است ، در نهج البلاغه مطالعه كنى چون در مورد اداره كردن شهرها و منظم ساختن آنها نكات ظريفى دارد كه از بس نيكوست احاطهء بر آن ممكن نيست . و هر گاه در آن بيانديشى نمىتوانى چيزى بر آن بيافزايى . علاوه بر اين به تواتر ثابت شده است كه متقدّمان كه به حسن تدبير و كشوردارى آنها اعتراف داريم در كارها با آن حضرت مشورت مىكردند و در شناخت كيفيّت اداره كردن لشكريان و جنگها و مصلحتهاى كلى و جزيى به على عليه السلام رجوع مىكردند . و از خبرهاى بسيار بر مىآيد كه به احكام او بر مىگشتند . از آن جمله است گفتار امام ( ع ) در جواب عمر ، وقتى مورد راى زنى قرار گرفت آن گاه كه مىخواست به جنگ روميان بيرون رود فرمود ( 1 ) : پشتيبان مسلمين در عزّت و ارجمندى و نگاهدارى مرزها و پنهان داشتن عورت و اسرارشان خداست . و وقتى مسلمانان اندك بودند و يارى نمىشدند خدا آنان را يارى فرمود . و در حالى كه كم بودند و توان دفاع از خود را نداشتند از آنها دفاع كرد . او زنده اى است كه هرگز نمىميرد اگر خود به طرف روميان حركت كنى و در برخورد با آنان مغلوب شوى براى مسلمانان دور افتاده از مركز حكومت ، سرپرستى نمىماند . و بعد از تو مرجعى ندارند كه به سوى او باز گردند . بنا بر اين مردى جنگجو و كار آزموده به جنگ و پيكار ( 2 ) با آنان بفرست و به همراه او كسانى را كه بر

--> ( 1 ) سيد رضى ( ره ) در باب خطبه هاى نهج البلاغه اين گفتار را نقل كرده و در آغاز اين عبارت را آورده : « از سخنان على عليه السلام است موقعى كه عمر بن خطَّاب در بارهء رفتنش به جنگ روميان با آن حضرت به راى زنى پرداخت ، در جوابش فرمود » . ( 2 ) ابن ميثم ( ره ) در شرح نهج البلاغه چاپ اول صفحه 267 مىگويد : « المحرب ، به كسر ميم مرد جنگجوست » و ابن ابى الحديد در شرح خود گفته است : « رجل محرب ، مردى كه خداوند جنگهاست » ليكن ابن اثير در ( النّهايه ) گفته است : « و در سخن على عليه السلام است كه فابعث عليهم رجلا محرابا ، يعنى مردى كه به جنگ و نبرد معروف است و با آداب جنگ آشناست ، ( م ) در محرابا مكسور است و از صيغه هاى مبالغه است مانند ( معطاء ) و سخن ابن عباس كه در بارهء على عليه السلام گفته است به همين صورت : « ما رايت محرابا مثله » جنگجويى چون على ( ع ) نديدم ، فيروز آبادى در قاموس گفته است : « و رجل حرب و محرب و محراب ، يعنى مردى كه در جنگ به شدّت مىجنگد و دلاور است » و زبيدى در شرح خود گويد : « ( و رجل حرب ) كعدل ( و محرب ) به كسر ميم و محراب يعنى ( مردى كه سخت مىجنگد و شجاع است ) و گفته شده : محرب و محراب ، خداوند جنگ است و در سخن على ( ع ) ، فابعث عليهم رجلا محربا يعنى مردى كه به جنگجويى معروف و به فنون جنگ آشنا باشد ، و ميم مكسور است و اين كلمه از صيغه هاى مبالغه است همانطور كه معطاء صيغه مبالغه از ريشهء عطا مىباشد و در سخن ابن عباس كه در بارهء على ( ع ) گفته : ما رايت محرابا مثله ، و رجل محرب ، يعنى مردى كه با دشمنش مىجنگد » .