محال را مستحيل مىدانند . و ديگر امور كه در كتابهايشان نوشته شده است ، مطابق اصول و قواعد معتزليان مىباشد . بيشتر اصول معتزليان از ظواهر سخن امام عليه السلام در توحيد و عدل گرفته شده است اگر چه براى آنها اسرار ديگرى نيز وجود دارد . متكلَّمان اشعرى : روشن است كه استاد اشعريان ابو الحسن اشعرى است و او شاگرد ابو على جبايى است كه منسوب به امير مؤمنان عليه السلام مىباشد . جز اين كه ابو الحسن اشعرى به غير آنچه كه در ذهن معتزليان بود ، آگاه شد و كتابهاى حكمت را مطالعه كرد و با استاد خويش در مواردى كه از مذهب او ( معتزلى ) آموخته بود مخالفت كرد . و از آنها به عباراتى تعبير نمود كه با ظاهر شريعت موافق بود و پنداشت كه از متكلَّمان است با اين كه فقط اسم آنها را با خود يدك مىكشيد . امّا منسوب بودن شيعيان به امير مؤمنان عليه السلام آشكار است . امّا خوارج : اگر چه در كمال دورى از آن حضرت مىباشند جز اين كه خوارج به بزرگان و استادانشان منسوبند و آنها شاگردان على عليه السلام بودند . امّا فقها : بزرگان فقها احكام را از آن حضرت مىگرفتند و ياد بياور آنچه بارها عمر گفته است . هر گاه براى عمر مسائل مشكلى روى مىداد و حضرت آن مشكل را حل مىكرد مىگفت : اگر على نبود عمر هلاك مىشد ( 1 ) و اين كه آن حضرت در حلّ مشكلات برترين امامان بوده روشن و آشكار است . به همين سبب پيامبر ( ص ) فرمود : برترين شما در داورى كردن على است . ناگزير على ( ع ) بايد فقيه تر و داناتر به قواعد و اصول فقه هم باشد . و خود حضرت امير ( ع ) فرمود : اگر مسند قضاوت برايم پهن شود البتّه ميان پيروان تورات به تورات خودشان و ميان اهل انجيل به انجيلشان و ميان اهل زبور به كتاب زبورشان و ميان پيروان قرآن به قرآنشان حكم صادر خواهم كرد . به خداى سوگند هر آيه اى كه در خشكى يا دريا ، در كوه يا صحرا ، در زمين يا آسمان ، در شب يا روز نازل شده باشد من مىدانم در بارهء چه شخصى و چه چيزى نازل شده است ( 2 ) و اين دليل است كه آن حضرت كاملا عالم به احكام بوده و نظيرى در آن جهت نداشته است .

--> ( 1 ) لو لا على لهلك عمر . ( 2 ) لو كسرت لى الوسادة لحكمت بين اهل التوراة بتوراتهم ، و بين اهل الانجيل بإنجيلهم و بين اهل الزّبور بزبورهم ، و بين اهل الفرقان بفرقانهم ، و اللَّه ما من آية نزلت في بر او بحر او سهل او جبل و لا سماء و لا ارض و لا ليل و لا نهار الَّا انا اعلم فيمن نزلت و في اىّ شيء نزلت .