ابن ميثم البحراني ( مترجم : صاحبي )
179
شرح مئة كلمة لأمير المؤمنين ( ع ) ( فارسي )
بسيار خوارى مىباشد ، امّا مقدّمهء نخستين اين قضيّه كه از بحث ما روشن است ، و امّا مقدّمهء دوّم قبلا توضيحش داده شد و از توضيح آن دو مقدّمه روشن شد كه موافقت بسيار از لوازم نفاق است كه آن خود از لوازم خوارى است و لازم لازم هم لازم است يعنى موافقت بسيار لازم نفاق است و نفاق لازم خوارى است پس موافقت بسيار لازم خوارى مىباشد و رهايى از آن ممكن نيست جز با شتاب كردن در درمان و شستن باطن از صفت پست خوارى چون درمان اين بيماريها ايجاب مىكند كه در مرحلهء اول ريشهء اسباب بيمارى را با عادت دادن نفس و اطاعت آن از چيزهايى كه ضدّ آن اسباب است قطع كنى ، و امّا حكم دوّم ، اين است كه مخالفت كردن بسيار ، موجب دشمنى است و ملزوم آن مىباشد و اطلاق كردن دشمنى ( ملزوم ) بر مخالفت بسيار ( لازم ) مجاز مىباشد . امّا دليل اين حكم اين است كه طبيعت مخالفت نيروى خشم را مىجنباند و نيروى خشم آدمى را براى انتقامجويى از مخالفان به جنبش مىآورد ، كه اين خود موجب دشمنى و كينه و دورى طبيعتهاست و هر گاه اين حالت ريشه در طبيعتش داشته باشد پس به زياد بودنش و نيز بيرون شدن از آن به آنچه شايسته نيست و وارد شدنش در آنچه سزاوار نمىباشد چه گمان دارى با اين كه بر تو معلوم شد كه انتقامجويى بر انگيزندهء دشمنى است و از لوازم دشمنى مخالفت و جدايى است بنا بر اين مىدانى كه مخالفت بسيار سبب دشمنى مىباشد چون علَّت علَّت هم علَّت است ، بايد بدانى كه لازمهء اين دو حكم هشدار بر اين است كه در ميان دو سوى افراط و تفريط حدّ وسطى كه همان شجاعت است لازم مىباشد علَّت طرف افراط مخالفت بسيار است چون مخالفت در حقيقت از بى باكى سر چشمه مىگيرد و آن اقدام كردن به كارى است كه نبايد بدان اقدام كرد ، و امّا طرف تفريط ، علت موافقت بسيار است كه همان خوارى مىباشد چون آدمى با انجام دادن طرف اوّل دشمنى و مخالفتى به دست مىآورد كه سبب كينه ورزى است كه آن هم مخالف با دوستى و يكى شدن در راه خداى تعالى است كه آن هم موجب نازل شدن رحمت و بركت خداست . و با انجام دادن طرف دوّم بر صفت پست ياد شده و ملزوم آن دست مىيابد ، و هر دو مورد نهى است ، پس بر خردمند است كه در همان حدّ ميانى ثابت بر خودش پايدار بماند بى آن كه ميلش او را به رفتن به يكى از دو طرف بكشاند و در نتيجه از هلاك شدگان محسوب شود ، و خدا سرپرست نگهدارى از خطاست .