جهت مختلف مىشود پس در ميان مردم [ كسى است كه ] بر حسب مزاج و ذات خويش براى نيرومند ساختن قوهء واهمه كه موجب به حركت در آوردن نيروى شهوت مىشود ، آمادگى دارد ، و براى بعضى از مردم تحريك نيروى شهوت بر حسب حدوث استعداد نيروى واهمه اش مىباشد چون سبب و همى آن را درك مىكند ، و نكته باريك در اين جا اين است كه اختصاص دادن مال شخص بخيل به اين مژدهء مجازى كه مستلزم ترساندن و هشدار به اوست دليل بر اين نيست كه مال شخص بخشنده چنان نمىباشد چون هر يك از دو امرى كه بدان مژده داده شده است ناگزير هم در مال بخيل و هم در مال بخشنده مىباشد و تو شناختى كه اگر چيزى را اختصاص به ذكر دهند دلالت بر نفى آن از غير او نمىكند ، و در سخن آن حضرت ( ع ) به عبارت ديگرى وارد شده است كه شامل بخيل ( 1 ) و غير بخيل مىشود و فرموده است : در مال هر مردى دو شريك است ، يكى رويداد و ديگرى ميراث بر لكن فايده اى در سخن امام ( ع ) هست كه اين حكم آن فايده را به همراه دارد و آن توهين به بخيل مىباشد چون لفظ تعظيم در توهين به كار رفته است مانند فرمودهء خداوند : عذاب را بچش كه تو همان مهتر گرامى هستى ( 2 ) . و مغلوب ساختن او به اين خاطر كه مال را در راه خودش نبخشيده است و اين كه او را به جبر وادار كند كه آنچه را كراهت دارد بپذيرد و رو به رو شدن او با چيزى كه طبيعتش سخت از آن تنفّر دارد و از آن ناگزير است چون جدا شدن مال بر بخيل دشوارتر از جدايى مال از بخشنده است ، سپس اگر شخص بخشنده بپذيرد كه اين ترس و انذار بر هر دو ( بخيل و بخشنده ) وارد است ، بر بخشنده بعضى از آنچه از اين رو برو شدن مىيابد آسان مىشود . چون مصيبت هر گاه همگانى شود آسان مىگردد براى او در اين زمان تفاوت ميان ريشه و شاخه ظاهر مىشود به اين سبب كه بخشش مال از شخص بخشنده برايش ستايش ، بزرگى ، شرافت اصيل در دنيا و نعمت و پاداش فراوان در آخرت ، به دست مىآورد و شخص بخيل از آنها بى بهره است چون علَّت شايستگى آن در او وجود ندارد و بسا مىشود كه آن محروميّت موجب رشد بخيل و آزمندى او شود تا اخلاقى ضد اخلاق اوّليه اش در او پديد آيد و نفس خود را آماده سازد تا اسباب آن اخلاق نيك را به دست آورد و آن كه خدا برايش نورى قرار نداده است پس نورى برايش نباشد ( 3 ) .

--> ( 1 ) لكل امرؤ في ماله شريكان ، الحادث و الوارث . ( 2 ) * ( ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ ) * . دخان ( 44 ) آيه 49 . ( 3 ) * ( وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ الله لَه نُوراً فَما لَه مِنْ نُورٍ ) * . دخان ( 44 ) آيه 49 .