و وحدت وجود و عقول عشره ، مشترك در هر سه علم است و در هر كدام از علوم به مناسبتى مورد بحث قرار مى گيرد . ب ) : بشر تشريعا و تكوينا در تمام شئون دين و دنيا بر سه گونه است كه اقسام آن به چند صورت بيان شده است : يبان اول : بيان مولى الموحدين و امام البلغاء و المتكلمين امير المؤمنين عليه السلام است كه مى فرمايند : " الناس ثلاثة ، فعالم رباني ومتعلم على سبيل النجاة و همج رعاع اتباع كل ناعق . . . " ( 1 ) . بيان دوم : بيان شيخ الطائفة شيخ طوسى در كتاب عده است كه مى فرمايند : " شخص ناظر يا عالم است و يا مقلد ، و به عبارت ديگر يا عالم است و يا ظان است و يا شاك با اقسام هر يك از آنها ، و افعال مكلف يا نيكو و حسن است و يا زشت و قبيح " . بيان سوم : بيان سوم بيان شيخ انصارى است كه مى فرمايند : " مكلف يا داراى قطع است و يا داراى ظن است و يا شك " . بيان چهارم : بيان فخر الفقهاء در كتاب عروة الوثقى وفقهاء پس از ايشان است كه گويند : " بر مكلف واجب است كه يا مجتهد باشد ، يا مقلد و يا محتاط " . بيان پنجم : بيانى است كه به نظر اين كمترين رسيده و بدين صورت است كه انسان ( * 1 ) يا عالم است و يا ظان است و يا شاك ، كه اقسام شك به صورت زير مى باشد :

--> ( 1 ) نهج البلاغة فيض الاسلام ، ص 1155 . ( * 1 ) و تفصيل مطالب و ثمرات و تفاوت بين بيانات مذكور و تحقيق آنكه ادله شكوك و امارات آيا مختص به مجتهد است يا اعم از مجتهد و مقلد غير مكلف است ، در محل خود مبين است .