شك يا بسيط و ابتدائى است و يا مركب با يقين است و در صورت مركب بودن نيز يا يقين بر شك مقدم است و يا مؤخر از آن و يا مقارن با آن ، و با تفصيل و شقوق مترتب بر آن ، و در هر حال قرار دادن شخص مكلف را موضوع در اصول و يا در فقه ، تمام نيست خصوصا با مشترك بودن مكلف و غير مكلف در بسيارى از احكام وضعيه و مسائل اساسى با وجود اينكه مراد مكلف شرعى است ، مستلزم دور و امثال آن خواهد شد و علاوه بر اين ، مسأله بلوغ و تكليف ، حكما و موضوعا مورد استصحاب و شك قرار مى گيرد ( * 1 ) .

--> ( * 1 ) و عجب آن است كه بزرگانى چون شيخ الطائفه شيخ طوسى ( قده ) در كتاب خلاف در مبحث اسلام و ايمان و همچنين بسيارى از علماى اهل سنت و بعضى از ائمه اربعه آنها ، سن ده سال را اجمالا موجب ثبوت تكليف و قبول ايمان و انجام ساير احكام مى دانند و در اين باره به ايمان حضرت امير المؤمنين ( ع ) و قبول آن از سوى پيامبر اكرم ( ص ) استناد مى ورزند و با اين وجود ، موضوع بحث را افعال مكلف قرار داده اند در حالى كه با دقت لازم تمام نبودن آن معلوم مى گردد ، و علاوه سؤالاتى از اين قبيل مطرح مىشود كه : كمترين سن بلوغ تكوينى و تشريعى چه سالى است و آيا به حسب زمانها و مكانها و سرشت افراد تفاوت مىكند يا خير ؟ و شمول سن مورد استناد و منتسب به حضرت امير المؤمنين ( ع ) و حضرت جواد ( ع ) و امام زمان ( عج ) و همچنين شهادت حضرت امام حسن و امام حسين ( عليهما السلام ) در برخى از نامه‌هاى رسمى پيامبر اكرم ( ص ) به همراه شهادت حضرت امير المؤمنين و ساير شهود طبق اسناد رسمى خود اهل سنت ، از چه قبيل بوده است ؟ آيا اين مطلب به صورت عادى بوده و يا از باب " آتيناه الحكم صبيا " نسبت به حضرت يحيى به مشيت الهى صورت گرفته است ؟ و آيا در آن زمان شرطيت بلوغ تشريع شده بود يا خير ؟ كه بحث گسترده در اين باره و بيان شقوق آن و احكام هر كدام مستلزم مجال گسترده اى است كه از عهده اين مقدمه خارج است ( 1 ) . ( 1 ) اين مطلب و تفصيل آن در كتاب " الأصول في سير كماله وتمامه " بيان شده است .