آن چه مىخواهد وزير : مثال است كه مىگويند در سياست ملكى ، حكم حكمِ وزير است و [ اگر ] در امور معايشه ات محتاج باشى به او ، هر آينه ملازم حريم او و خدمت او و تمجيد او خواهى بود . پس چگونه در نزد ملك الملوك و مالك الامور جميعاً مُساهله روا باشد ؟ ( ( 3125 ) ) حق بود تأويل كان گرمت كند * پر اميد و چست و با شرمت كند ن 983 5 - ك 332 7 حق بود تأويل : يعنى اين كلمهء علَّيهء ما شاء الله كان آمد براى آن كه بيشتر كار كنى و به حق متوسل شوى در همهء امور . نه آن كه كج بفهمى و تنبل شوى . چنان كه در امر آن وزير كه مصدر امور دانستى ، مساهله روا نداشتى و جِد مىكردى . الانصاف من الايمان ( ( 3131 ) ) همچنين تأويل قد جفّ القلم * بهر تحريض است بر شغل اهم ن 983 14 - ك 332 13 قَد جَفَّ القَلَمُ : بِما هُوَ كائِنٌ إلى يَوم القِيامَةِ . يعنى مقصود از اين هم نه اين است كه قلم صنع نوشته است همه چيز را و تبديل نمىشود ، پس سعى عبث است در استكمالات بلكه قلم نوشته است كه هر عمل اثرى لازم آن است . پس هر عمل كه شد ، لازمش را قلم نوشت ، چنان كه خودش هم لازمِ ملزومى بود . اگر بگويى : پس محو سيّئه و تبديل - كه مفاد اسم شريف است كه يا ماحِىَ السَّيِئآتِ وَيا مُبَدِّلَ الحَسَناتِ - و مسئله اى كلامى است حبط و تكفير و در قرآن است ، و شفاعت و مثل اينها چگونه مىشود ؟ مىگوييم - كما مرّ - هر شىء وجه الله دارد و وجه النفس . و محو و تبديل و نحو اينها وجه النفس آن را مىگيرد . و اما وجه الله آن را محو و تبديل و حبط و تكفير نمىگيرد . * ( « كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَه » 28 : 88 ( 1 ) . و فى الدعاء : « بِوَجهِكَ الباقى بَعدَ فَناءِ كُلِّ شَىءٍ » ( 2 ) . و علم حق تغيير ندارد . و وحدت وجه الله ، حَقّه است - نه عدديه . و براى مُجازى و مُثاب آن ظاهر مىشود . مسلك ديگر براى جفّ القلم اين است كه در كتابت قلم اعلى در لوح محفوظ است ، كه تمام حروف تكوينيه از سر قلم اعلى دفعةً واحدةً دهريةً - بل سرمديةً - ريخت بر لوح . چه ، آن عالم عالمِ جمع است نه فرق . زمان و مكان - بلكه صور طبيعيّه و مثاليّه - همه طىّ است . و اين تعاقب و غيبت و ترتب جزئيه در آن مرتبه نيست . چنان كه از عقل كل ، صور كليه بر نفس كل فايض مىشود . مثال اين در ما ، فايض شدنِ كليات است از عقل بسيط ، كه ملكهء خلَّاقه باشد

--> ( 1 ) قرآن كريم ، سورهء قصص ، آيهء 88 . . ( 2 ) دعاى كميل . .