مىدهيم ، تا اصل حق روشن گردد . و آيا براى آنان كافى نيست كه خداوند جهان بر همه و بر بالاى همهء اشياء و موجودات حاضر و شاهد است . و تفسير حقيقت عبوديت : در گذشتن از همهء علائق و بخشيدن هر چيزى در راه اوست ، و مقدمه و سبب آن : باز داشتن نفس است از خواستهاى شخصى او ، و واداشتن به آن امورى كه موافق ميل و هواى او نيست . و يگانه كليد اين معانى ، ترك راحتطلبى و خوشيها ، و عادت كردن به كناره گيرى از معاشرتهاى مادى و نفسانى است . و راه و صراط اين برنامه ، دريافتن و ايمان به آنكه سراپا وجود او محتاج به خداوند متعال است ، و به هر حال بايد رضاى او را تحصيل كند ، و هر مقصد و خواسته اى داشته باشد بايد از او بگير . رسول اكرم ( ص ) فرمود : خداى عزيز را بندگى كن چنان كه گويى تو او را مىبينى ، و هر گاه نتوانستى اين حالت را دريابى : بدان كه او حاضر و ناظر بر تو است . [ ( شرح ) ] اين فصل نتيجهء همهء فصول نود و نه و جامع همهء مطالب گذشته است ، زيرا همهء فصول و مطالب براى پيدايش عبوديت است ، و عبوديت است كه منتهى اليه سير و سلوك بشر و آخرين مرتبه قرب الهى است . آرى عبوديت قبل از توجه مقام رسالت بايستنى است ، و تا عبوديت محقق نگردد : مورد اطمينان و اعتماد نخواهد بود - أشهد أن محمدا عبده و رسوله . و حقيقت عبوديت : سلب تمام آثار و نمايشهاى شخصى ، و گذشت و عبور از همه منازل مادى و نفسانى ، و فنا و محو در مقابل جمال و جلال احديت است . و اما عبوديت تكوينى و مظهر بندگى در وجود خارجى ، پس آن جوهرى است كه صفات مادى را از خود رها كرده و به صفات الهى آراسته شده و مظهريت تامه براى اسماء و صفات پيدا كرده است . پس اگر در شئون و مقامات عبوديت چيزى كسر و كم شد ، اين نقطه نقيصه را بايد در ميدان ربوبيت پيدا كرده و از آنجا اين كسرى را اتمام و جبران كرد . و همچنين اگر نقطه اى از مقامات صفات و اسماء الهى مبهم و پوشيده و مجهول گشت : مىبايد آن نقطهء مجهول را از راه عبوديت و در مقام عبوديت به دست آورده ، و ظهور آن را از اينجا مشاهده كرد . پس معلوم شد كه انسان چون به مرحلهء حقيقت و كمال عبوديت منتهى شد ، مظهر تام و مجلى كامل ربوبيت قرار خواهد گرفت . و در تعبير به ربوبيت نه الوهيت ، لطيفه اى است ؛ و آن اشاره به اينست كه مقام الوهيت يعنى مقام معبوديت و مقصود بودن ، و در اين