خداوند متعال خاضع و به حكم او گردن نهاده‌اند صابر هستند ، و مفهوم جزع در بارهء منافقين و در وجود آنان بهتر روشن و معلوم مىشود ، و چون ابتلائى براى آنان پيش آمد كرد : حقيقت اضطراب و ترديد و وحشت و تيرگى باطن آنان ظاهر گشته ، و در قدم اول اطمينان و تظاهر به ايمان و ثبات قدم را از دست مىدهند ، و دروغ بودن دعوى آنان آشكار مىشود . و حقيقت صبر آنكه : ادامه بدهد و بطلبد چشيدن تلخ امرى را ، يعنى در موردى كه ناگوار است بر قرار و ثابت قدم باشد ، پس قيد ناگوار بودن موضوع و ادامهء قبول كردن اين موضوع در مفهوم صبر مأخوذ است ، و در صورتى كه ناگوار نباشد ، و يا روى اضطراب و تزلزل و ناراحتى در آن قسمت ادامه و ايستادگى كند : از مفهوم صبر بيرون مىشود : و جزع به عكس صبر : ادامه دادن امرى يا حالتى است كه توأم با اضطراب و اندوه و ناراحتى قلب و متغير شدن حالت و رنگ و سيماى انسان باشد . و معلوم شد كه : صبر ممدوح ، آغاز آن قرين خضوع و خشوع و تسليم و توجه به خداوند متعال و تضرع بوده ، و سپس ادامه دادن آن حالت است . و چون توأم با اين حالات و قيود نگردد جزع خواهد بود . [ ( شرح ) ] به طورى كه در باب گذشته گفتيم - ابتلاءات و گرفتاريهاى سالك قهرى است ، و ناچار براى او پيش آمد مىكند ، خواه ابتلاءات شخصى داخلى باشد ، و يا ابتلاءات خارجى كه از جانب ديگران پيش آمد مىكند و يا حوادث غير منظمى كه از جانب پروردگار متعال به خاطر عللى كه ذكر شد متوجه باشد . و به هر صورت ابتلاء پيش آمد ناگوارى است ، و شخص سالك راه حقيقت كه در پى مطلوب و مقصودى است ، از جان و دل تن به اين ناگواريها مىدهد ، و همه رقم زحمت و تلخيها و برخوردهاى ناگوار را در راه رسيدن به مطلوب چون حلاوت عسل به خود مىپذيرد . در اين صورت حقيقت صبر كه از علائم صدق سلوك و از آثار ايمان و از لوازم سير به سوى حق است ، متجلى و محقق مىشود . و در مقابل اين صبر : عناوين - اضطراب ، پريشانى ، ناراحتى ، تأثرات باطنى و ظاهرى ، متغير شدن حالت و چهره و رنگ ، غمگين و اندوهناك گشتن ، وحشت و حزن و تزلزل است ، و اين عوارض علامت ضعف ايمان و سستى يقين و نبودن صفت صبر است .