تصور و تفكر كند ، و آنها را متحقق و واقع شده و بر پا بيند ، و تصور كند كه او در پيشگاه خداوند حاكم قهار و سلطان عظيم ايستاده است ، و در اين هنگام خداوند او را مورد خطاب و باز خواست قرار داده ، و از جريانها و أعمال گذشتهء او پرسش و حساب مىخواهد ، گويى كه او براى حضور در آن عرصات و مراسم دعوت شده است ، و در ميان آن درهمگيرى و فرورفتگى و گرفتاريها بازخواست مىشود . [ ( شرح ) ] حساب نفوس به طريق خود كار از همان زمان عمل صورت مىگيرد ، و تمام كردار و گفتار و پندارى كه از انسان سر مىزند ، مانند نوار ضبط صوت در نفس او ثبت شده ، و چون ماشينهاى محاسبهء خود كار جمع و تفريق نموده ، و نتيجه روشن و معلوم مىشود . اين عمل هميشه در نوار نفس جريان پيدا كرده و حاصل عمل در هر دقيقه مانند دفترهاى دقيق تجارتى معين است . البته اين جريان در پيشگاه پروردگار متعال هميشه روشن و حاضر بوده ، و خداوند متعال از همهء اين جزئيات آگاه و مستحضر است ، و معنى عرضه شدن اعمال به پيشگاه احديت همين است - و الله أعلم . و ممكن است حسابى ديگر نيز در قيامت كبرى منعقد شود ، و خصوصيات و جزئيات آن براى ما مجهول است . و أما اهوال و شدائد قيامت : آن هم در دو مورد است ، در قيامت صغرى كه با مرگ صورت مىگيرد - من مات فقد قامت قيامته . و در روز قيامت كبرى كه جزئيات آن نيز براى ما مجهول است . به هر صورت ، مطالب گذشته ذكر شده به نحو اجمال و كلى صد در صد قطعى و روشن است ، و متوقف به روشن شدن جزئيات آنها نيست . و از مطالبى كه هيچ گونه راهى براى علم به آنها نداريم ؛ جزئيات امور مربوط به عالم آخرت است . گر مسلمانى از اين است كه حافظ دارد ، آه اگر از پس امروز بود فردايى دل كه آيينهء شاهى است غبارى دارد ، از خدا مىطلبم صحبت روشن رايى سخن غير مگو با من معشوقه پرست ، كز وى و جام ميم نيست به كس پروايى