عذاب يا قيامت يعنى بما بگوئيد كه زمان اين كى خواهد بود * ( إِنْ كُنْتُمْ ) * اگر هستيد * ( صادِقِينَ ) * راست گويان مخاطب حضرت رسالت است صلى اللَّه عليه و آله و اصحاب او حق سبحانه در جواب اين ميفرمايد كه * ( لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * اگر بدانند آنان كه نگرويده‌اند * ( حِينَ لا يَكُفُّونَ ) * هنگاميه باز ندارد * ( عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ ) * از رويهاى خود آتش دوزخ را * ( وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ ) * و نه از پشتهاى خود يعنى باز نتوانند داشت آتشى را كه احاطه كرده پس و پيش ايشان را * ( وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ ) * و نباشند كه يارى كرده شوند يعنى هيچ يارى نيابند كه عذاب را از وجوه و ظهور ايشان باز دارد و جواب شرط محذوف است تقديرش اينكه اگر كافران بدانند چنين عذابى را تعجيل نكنند بوقوع آن و نگويند مَتى هذَا الْوَعْدُ يا هر آينه بدانند صدق پيغمبر را صلى اللَّه عليه و آله و بطلان قول خود را و بدانكه حين مفعول يعلم است اى ( لو يعلمون ان الوقت الذى يستعجلون منه بقولهم متى هذا الوعد ) و آن وقت زمانى باشد كه آتش بهمهء جوانب ايشان احاطه كند بر وجهي كه قادر بر دفع آن نباشد و ناصرى نيابند كه منع عذابى كنند كه استعجال ميكردند و محتملست كه مفعول يعلم متروك باشد و فعل حين مضمر باشد و تقدير اين كه ( لو كان لهم علم بما استجعلوا يعلموا بطلان ما عليهم حين لا يكفون ) و وضع ظاهر بموضع ضمير در * ( لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * به جهت دلالتست بر آن چيزى كه موجب اين نوع عذاب شده از كفر و شرك * ( بَلْ ) * اضرابست از انكار ايشان بصدق وعده در وقوع قيامت و عذاب يعنى نه چنانست كه ايشان گمان برده‌اند از كذب وعده بوقوع قيامت و آمدن عذاب بلكه * ( تَأْتِيهِمْ ) * بيايد بايشان اين وعدهء عذاب به آتش دوزخ يا ساعت قيامت * ( بَغْتَةً ) * منصوبست بر مصدريت اى بغتت بغتة يعنى ناگاه درآيد وعده عذاب بايشان ناگاه در آمدنى مراد آنست كه بدون ظهور علامات وقوع آن و شعور ايشان بآمدن آن بيكبار بر ايشان فرود آيد و ميتواند بود كه نصب بغتة بر حاليت باشد از ضمير تاتى يعنى بيايد بديشان آن وعده عذاب در حالتى كه ناگاه در آينده باشد و ح بغتة بمعنى باغتة باشد يا از ضمير مفعول اى مغبوتين يعنى در حالتى كه ايشان ناگاه درآمده شدگانند در آن و محتملست كه نصب او بر تميز باشد يعنى از روى فجاهء آتش دوزخ يا قيامت بديشان رسد * ( فَتَبْهَتُهُمْ ) * پس مبهوت و متحير گرداند ايشان را و يا آن كه بهت بمعنى غلبيت باشد لانه يقال ( للمغلوب فى المحاجة مبهوت و منه فبهت الذى كفر ) يعنى عذاب دوزخ بر ايشان غالب شود و آنها را مغلوب و مقهور گرداند * ( فَلا يَسْتَطِيعُونَ ) * پس نتوانند * ( رَدَّها ) *