مراد همه سماوات باشند بنا بر آنكه آنها را دخلى در امطار هست و تفسير اخير منقولست از ابى جعفر و ابى عبد اللَّه ( ع ) و عطيه و ابن زيد و عكرمه نيز بر اينند و كفره اگر چه علم ندارند به فتق بعد از رتق اما ممكن و قادرند بر آنكه بطريق نظر علم به اين پيدا كنند چه فتق امر عرضيست كه مفتقر است بمؤثر واجب ابتداء يا بواسطه يا بطريق مطالعه كتب و ايثار كانتا بركن جهت آنست كه مراد جماعت سماوات است و جماعت ارض * ( وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ ) * و گردانيديم يعنى آفريديم از آب * ( كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ ) * هر چيزى كه زنده است يعنى حيوانات را از آب مخلوق ساختيم كقوله وَاللَّه خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ و اين به جهت آنست كه اعظم مواد ايشان آبست و يا به جهت فرط احتياج ايشان به آب و انتفاع آنها از آن گوييا آنها را از آب آفريديم يا خلق كرديم انسان را از نطفه يا آب را سبب حيات هر زنده ساختيم كه بدون آن زنده نميماند و گويند مراد آب بارانست اى احيينا بالماء الذى تنزيل من السماء و عياشى باسناد خود از حسين بن حلوان روايت كرده كه او گفت ابو عبد اللَّه ( ع ) را از طعم آب سؤال كردم فرمود كه سل نفعها و لا تسئل تعنتها طعم الماء طعم الحيوة قال اللَّه سبحانه * ( وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ ) * و گويند كه معنى آنست كه آب را سبب حيات هر ذى روحى گردانيديم از حيوانات و نباتات و اشجار * ( أَ فَلا يُؤْمِنُونَ ) * آيا تصديق نميكنند و نميگروند مشركان با وجود اين آيات واضحه و علامات لايحه * ( وَجَعَلْنا فِي الأَرْضِ ) * و گردانيديم يعنى خلق كرديم در زمين * ( رَواسِيَ ) * كوه هاى بلند استوار * ( أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ ) * تا نجنباند زمين آدميان را كلام در تقدير لا تميد است و حذف به جهت امن است از التباس يا در تقدير كراهت ان تميد يعنى كوه ها را در زمين استوار و پابرجا گردانيديم به جهت نخواستن آنكه زمين ميل دهد و متحرك سازد آدميان را * ( وَجَعَلْنا فِيها ) * و ساختيم و پيدا كرديم در ميان كوه ها يا در زمين * ( فِجاجاً سُبُلًا ) * راههاى گشاده * ( لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ ) * تا باشد كه ايشان راه يابند در آن بمصالح و مقاصد معاش خود تقديم فجاج بر سبل به آن كه در معنى وصف است كما فى قوله لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً به جهت آنست كه تا معنى حاليه از او مستفاد شود و دلالت كند ضمنا بر اينكه راهها در حين آفريدن و پيدا كردن آن بر صفة اتساع بود پس آيه براى تبيان آيهء مذكوره است و يا آنكه * ( سُبُلًا ) * بدل آن باشد و دلالت كند ضمنا بر آنكه خلق و توسيع آن براى سابله است و مع ذلك مفيد توكيد نيز هست * ( وَجَعَلْنَا السَّماءَ ) * و گردانيديم آسمان را * ( سَقْفاً مَحْفُوظاً ) * سقفى نگاه داشته از افتادن بقدرت كامله كقوله تعالى ان اللَّه يمسك السموات و الارض ان تزولا